Islom, Yahudiylik va Xristianlik: O‘xshashliklar va Farqlar
Islom, yahudiylik va xristianlik — dunyodagi uch yirik din bo‘lib, ularning barchasi Payg‘ambar Ibrohim (alayhissalom) shaxsiga borib taqaladigan umumiy manbaga ega. Shu sababli bu dinlar “Ibrohimiy dinlar” deb ataladi. Ular bir qator asosiy e’tiqodlarda mushtarak bo‘lsalar-da, aqida, amaliyot va Alloh haqidagi tushunchalarda muhim farqlarga ham ega. Quyida Islom, yahudiylik va xristianlik o‘rtasidagi o‘xshashliklar va farqlar ko‘rib chiqiladi.
1. Umumiy E’tiqodlar va Mavzular
Farqlariga qaramay, Islom, yahudiylik va xristianlik bir qator asosiy e’tiqodlarni, xususan yakkaxudolik, payg‘ambarlarga ehtirom va muqaddas matnlarga ishonchni baham ko‘radi. Asosiy o‘xshashliklar quyidagilardan iborat:
- Yakkaxudolik: Uchala din ham yagona Xudoga ishonadi. Islomda U — Alloh, yahudiylikda — Yahve (yoki Xudo), xristianlikda esa — Xudo yoki Otadir. Har bir din yagona haq Xudoga ibodat qilish va Unga bo‘ysunishni ta’kidlaydi.
- Payg‘ambarlar va vahiy: Islom, yahudiylik va xristianlik payg‘ambarlarni Allohning xabarini yetkazuvchi elchilar sifatida muhim deb biladi. Islom yahudiylik va xristianlikda tan olingan ko‘plab payg‘ambarlarni — Odam, Nuh, Ibrohim, Muso va Dovud (alayhimussalom)ni e’tirof etadi. Islomda oxirgi payg‘ambar Muhammad (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) hisoblanadi.
- Muqaddas Kitoblar: Har bir din Allohning kalomi deb e’tirof etilgan markaziy muqaddas kitobga ega. Islomda — Qur’on, yahudiylikda — Tanax (xususan Tavrot), xristianlikda esa — Injil bo‘lib, u Qadimgi va Yangi Ahdni o‘z ichiga oladi.
- Oxirat va Qiyomat kuni: Uchala din ham oxirat hayotiga va Qiyomat kuniga ishonadi. Bu kunda insonlar amallariga ko‘ra hisob-kitob qilinib, mukofot yoki jazoga duchor bo‘ladilar.
2. E’tiqoddagi Asosiy Farqlar
Ko‘plab umumiy jihatlarga qaramay, Islom, yahudiylik va xristianlik ayrim muhim aqidaviy masalalarda farqlanadi:
- Xudo tushunchasi: Uchala din ham yagona Xudoga ishonadi, biroq Uning zotiga oid tushuncha turlicha:
- Islom: Alloh mutlaq va benazirdir, Uning sherigi ham, o‘xshashi ham yo‘q. Islom Allohning o‘g‘li borligi yoki Uning inson qiyofasida mujassam bo‘lishi haqidagi tushunchalarni qat’iyan rad etadi. Alloh ham yuksak (transsendent), ham yaqin (immanent) sifatlarda ta’riflanadi.
- Yahudiylik: Xudo yagona va bo‘linmas bo‘lib, yahudiy xalqi bilan ahd qilgan. Yahudiylik Xudoning yagonaligini qat’iy ta’kidlaydi va Uning inson qiyofasiga kirishini rad etadi.
- Xristianlik: Xristianlikda Uchlik (Trinitar) aqidasi mavjud bo‘lib, Xudo Ota, O‘g‘il (Iso Masih) va Muqaddas Ruh sifatida namoyon bo‘ladi. Iso Masihning ilohiyligi Islom va yahudiylik aqidalaridan keskin farq qiladi.
- Iso Masih: Iso Masihning o‘rni har bir dinda turlicha:
- Xristianlik: Iso Masih Xudoning O‘g‘li, Masih va insoniyat Najotkori hisoblanadi. Uning xochda o‘limi va tirilishi najotning asosi deb e’tiqod qilinadi.
- Islom: Islomda Iso (Iso ibn Maryam, alayhissalom) buyuk payg‘ambar va elchi sifatida e’tirof etiladi. U Maryamdan mo‘jizaviy tarzda tug‘ilgan. Musulmonlar Isoning ilohiyligini rad etadi va u xochga mixlanmagan, balki Alloh tomonidan yuksaltirilgan deb ishonadi. Uning kelajakda qaytib kelishi Dajjolni mag‘lub etib, adolatni qaror toptirishi kutiladi.
- Yahudiylik: Yahudiylar Isoni Masih yoki ilohiy shaxs sifatida qabul qilmaydi. Yahudiylikda Masih hali kelmagan va u Isroilni tiklaydigan, dunyoga tinchlik olib keladigan inson yetakchi bo‘ladi deb e’tiqod qilinadi.
- Najot: Najot masalasiga yondashuv ham turlicha:
- Islom: Najot Allohga bo‘ysunish, Uning yagonaligiga iymon keltirish va Qur’on hamda Payg‘ambar Muhammad (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) sunnatiga amal qilish orqali bo‘ladi. Yaxshi amallar, namoz, sadaqa va Islomning Besh Arkoniga rioya qilish muhim hisoblanadi.
- Xristianlik: Najot Iso Masihga Xudoning O‘g‘li va Najotkor sifatida iymon keltirish orqali qo‘lga kiritiladi. Uning o‘limi va tirilishiga ishonch abadiy hayotning kaliti deb qaraladi.
- Yahudiylik: Najot ko‘proq jamoaviy najot sifatida tushuniladi. Tavrotga amal qilish, amrlarni (mitsvalarni) bajarish va bu hayotda solih yashash asosiy o‘rinda turadi. Masihning kelishiga umid bog‘lanadi.
3. Amaliyot va Ibodat
Uchala din ham yagona Xudoga ibodatni asos qilsa-da, ularning marosimlari va amaliyotlari sezilarli darajada farq qiladi:
- Islom: Musulmonlar kuniga besh mahal namoz o‘qiydi (salah), Ramazon oyida ro‘za tutadi (sawm), zakot beradi va Makka shahriga haj qiladi. Asosiy jamoaviy ibodat kuni — juma (jumu’a).
- Xristianlik: Xristianlar ibodat qiladi, cherkov xizmatlarida (odatda yakshanba kuni) qatnashadi, suvga cho‘mish va Muqaddas Qurbonga qo‘shilish kabi marosimlarni ado etadi. Rojdestvo va Pasxa kabi bayramlar nishonlanadi.
- Yahudiylik: Yahudiylar Tavrotga amal qiladi, kashrut (halol- harom ovqat qoidalari), Shanba (Shabbat)ni saqlash va Pesax, Yom Kippur, Xanukka kabi bayramlarni nishonlaydi. Ibodatlar sinagogalarda o‘tkaziladi va kuniga uch mahal o‘qiladi.
4. Umumiy Qadriyatlar
Aqidaviy farqlarga qaramay, Islom, yahudiylik va xristianlik ko‘plab umumiy axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni baham ko‘radi. Ular jumlasiga quyidagilar kiradi:
- Ota-onani hurmat qilish: Uchala din ham ota-onaga va kattalarga ehtirom ko‘rsatishni muhim deb biladi.
- Saxovat va muhtojlarga yordam: Saxiylik, sadaqa va kambag‘allarga g‘amxo‘rlik qilish barcha uch dinning markaziy qadriyatlaridandir.
- Adolat va tinchlik: Jamiyatda adolat, insoflilik va tinchlikni qaror toptirish muhimligi ta’kidlanadi.
- Boshqalarga muhabbat: Har bir din boshqalarga mehr-shafqat va yaxshilik qilishni, qo‘shnini o‘zidek sevishni targ‘ib etadi.