Qur’on — Islom dinining muqaddas kitobi bo‘lib, musulmonlar uni Allohning (Xudoning) so‘zma-so‘z kalomi deb biladilar. U Payg‘ambar Muhammadga (s.a.v.) farishta Jibril orqali taxminan 23 yil davomida nozil qilingan. Qur’on musulmonlar uchun hayotning barcha jabhalarida — e’tiqod, axloq, huquq va shaxsiy xulq-atvorda — oliy qo‘llanma hisoblanadi. Quyida Islomda Qur’onning ahamiyati, tuzilishi va ta’limotlari yoritib beriladi.
Qur’on — Allohning abadiy va o‘zgarmas kalomi bo‘lib, insoniyatga oxirgi vahiy sifatida Payg‘ambar Muhammadga (s.a.v.) yetkazilgan. Musulmonlar Qur’on arab tilida nozil qilinganiga va u barcha musulmonlar uchun eng oliy hidoyat manbai ekaniga ishonadilar. Qur’on undan avval nozil qilingan Tavrot, Zabur va Injil kabi ilohiy kitoblarni tasdiqlaydi va ulardan ustun turuvchi, eng mukammal hidoyat sifatida qaraladi. Avvalgi kitoblar ham Allohdan nozil bo‘lgan deb e’tiqod qilinsa-da, musulmonlar Qur’onni insoniyat uchun yakuniy va to‘liq vahiy deb biladilar.
Qur’onda Alloh uni hidoyat, hikmat va rahmat manbai sifatida ta’riflaydi. Masalan, Surah Baqara 2:2 ⧉ da Alloh shunday marhamat qiladi: “Bu Kitob — unda hech shubha yo‘q — taqvodorlar uchun hidoyatdir.” Qur’onning ilohiy kelib chiqishi uning asosiy obro‘-e’tibor manbai bo‘lib, musulmonlar uni zamon va makonga bog‘liq bo‘lmagan, doimo dolzarb bo‘lgan kitob deb biladilar.
Qur’on faqatgina muqaddas matn emas, balki mo‘jizadir. Chunki u yigirma yildan ortiq vaqt davomida turli sharoitlarda nozil bo‘lgan bo‘lsa-da, mazmuni va xabarlari doimo uyg‘un, izchil va mukammal bo‘lib qolgan.
Qur’on 114 ta bobdan iborat bo‘lib, ular suralar deb ataladi. Har bir sura esa oyatlar deb ataluvchi qismlarga bo‘lingan. Qur’ondagi oyatlar soni 6 000 dan ortiq bo‘lib, aniq hisoblash usullariga qarab biroz farq qilishi mumkin. Ba’zi suralar juda uzun, ba’zilari esa qisqa bo‘lsa-da, har bir sura va oyat ilohiy hikmat va ko‘rsatmalarni o‘z ichiga oladi.
Qur’on mavzulariga ko‘ra e’tiqod, axloq, ijtimoiy adolat va shaxsiy xulq-atvor kabi hayotning turli jabhalarini qamrab oladi. Suralar xronologik tartibda emas, balki asosan uzunligiga qarab joylashtirilgan: odatda uzun suralar boshida, qisqaroqlari esa oxirida keladi. Har bir suraning o‘ziga xos nomi bo‘lib, u ko‘pincha suraning asosiy mavzusi yoki undagi muhim voqea bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, Surah Al-Fotiha (Ochuvchi) kundalik namozlarda o‘qiladi, Surah Al-Baqara (Sigir) esa Qur’ondagi eng uzun suradir.
Qur’ondagi mashhur suralardan ba’zilari:
Har bir sura ruhiy, axloqiy va amaliy hayot uchun muhim saboqlarni beradi va Alloh roziligiga mos hayot kechirish uchun to‘liq yo‘l-yo‘riq vazifasini bajaradi.
Qur’on klassik arab tilida nozil qilingan bo‘lib, uning tilidagi go‘zallik va chuqur ma’nolar mo‘jizaviy hisoblanadi. Qur’on tili balog‘atli, ohangdor va nihoyatda chuqur ma’nolarga ega bo‘lib, uni to‘liq holda boshqa tillarga aynan ko‘chirish mumkin emas. Qur’on tarjimalari mavjud bo‘lsa-da, musulmonlar faqat arabcha matnni Qur’onning asl nusxasi deb biladilar, tarjimalarni esa ma’no talqini sifatida qabul qiladilar.
Qur’on uslubi misollar, o‘xshatishlar va bevosita buyruqlar bilan boyitilgan. Unda aniqlik bilan birga chuqur ma’no uyg‘unlashgan bo‘lib, turli madaniyat, bilim darajasi va ijtimoiy qatlamdagi insonlarga birdek murojaat qiladi. Tilidagi go‘zallik va murakkablik Qur’onning ilohiy mo‘jiza ekanini tasdiqlaydi.
Masalan, Surah Rahmon 55:13 ⧉ da Alloh shunday deydi: “Bas, Rabbingizning qaysi ne’matlarini inkor qilasiz?” Bu ibora sura davomida bir necha bor takrorlanib, Allohning cheksiz ne’matlari va rahmati haqida chuqur mulohaza qilishga undaydi.
Qur’on ilohiy til bilan nozil bo‘lgan bo‘lsa-da, musulmonlar uning ma’nolarini tushunishga va ustida tafakkur qilishga da’vat etilganlar. Tafsir ilmi Qur’on oyatlarini tarixiy, ruhiy va til jihatidan sharhlash bilan shug‘ullanadi va musulmonlarga oyatlarni chuqurroq anglashga yordam beradi.
Qur’on musulmonlar uchun eng oliy hidoyat manbai bo‘lib, uning ta’limotlari musulmon hayotining barcha jabhalarini qamrab oladi. U ruhiy hayot, axloq, ijtimoiy adolat, oila va huquqiy masalalarda yo‘l ko‘rsatadi. Musulmonlar Qur’onni muntazam o‘qish, yod olish va uning ustida tafakkur qilishga undaladi, chunki bu qalb poklanishiga va Allohga yaqinlashishga sabab bo‘ladi.
Qur’on Islom huquqi — shariatning asosini tashkil etadi. Uning oyatlaridan namoz, ro‘za, zakot va savdo-sotiq kabi masalalarda hukmlar chiqariladi. U adolat, halollik va rahm-shafqatni targ‘ib etadi va bu qadriyatlar musulmonlarning shaxsiy va ijtimoiy hayotini boshqaradi.
Qur’onning eng muhim vazifalaridan biri — bandani Alloh bilan bog‘lovchi vosita bo‘lishidir. Musulmonlar Qur’on oyatlarini kundalik namozlarda tilovat qiladilar, shodlik va g‘am paytlarida undan tasalli topadilar. Qur’on Allohning yaqinligi va rahmatini eslatib, qalblarga taskin beradi.
Musulmonlar Qur’on 1 400 yildan ortiq vaqt davomida o‘zgarishsiz saqlanib kelayotgan ilohiy mo‘jiza ekaniga ishonadilar. U butun dunyo bo‘ylab millionlab musulmonlar tomonidan tilovat qilinadi va uning tilovati ibodat sifatida katta savobga ega deb hisoblanadi.
Qur’onning eng o‘ziga xos jihatlaridan biri — uning asl holida saqlanib kelayotganidir. Musulmonlar Qur’on Alloh tomonidan har qanday o‘zgarish va buzilishdan himoyalanganiga ishonadilar. Bu ilohiy himoya Qur’onning nozil bo‘lganidan buyon bir xil shaklda saqlanib kelayotganida namoyon bo‘ladi.
Musulmonlar Qur’onni nafaqat yozma shaklda, balki og‘zaki ravishda ham asrab-avaylaydilar. Qur’onni to‘liq yod olish Islomda eng sharafli amallardan biri hisoblanadi. Butun dunyo bo‘ylab millionlab musulmonlar, yosh-u qari, Qur’onni yod olib, “Hofiz” nomiga sazovor bo‘lishga intiladilar. Bu an’ana Qur’onning avloddan-avlodga yuraklarda saqlanib qolishini ta’minlaydi.
Qur’onni saqlash uning chiroyli va to‘g‘ri tilovat qilinishi bilan ham bog‘liq. Musulmonlar Qur’onni maxsus talaffuz qoidalari — tajvid asosida o‘qishga o‘rgatiladilar. Tilovat Allohga yaqinlashish vositasi bo‘lib, musulmonning kundalik hayotida markaziy o‘rin tutadi.