Oxiratga (Akhirah) iymon keltirish Islomning asosiy e’tiqodlaridan biridir. Bu e’tiqod hayot o‘lim bilan tugamasligini, balki boshqa bir shaklda davom etishini va har bir jon o‘z amallari asosida hisob-kitob qilinishini bildiradi. Oxirat o‘lim, qabr hayoti, qayta tirilish, Qiyomat kuni hamda Jannat yoki Do‘zax kabi abadiy manzillarni o‘z ichiga oladi. Bu tushuncha mo‘min qalbida mas’uliyat, maqsad va umidni mustahkamlaydi.
O‘lim Oxirat sari safarning boshlanishidir. Islomda u yakun emas, balki g‘ayb olamiga o‘tish deb qaraladi. O‘lim bilan qayta tirilish orasidagi davr Barzax deb ataladi — u yerda jonlar Qiyomat kunini kutadi. Qabrda jonning holati insonning dunyoda qanday hayot kechirganiga bog‘liq bo‘ladi — osoyishta yoki azobli.
"Ulardan biriga o‘lim kelganda u: ‘Robbim, meni qaytaring, qoldirganlarimda solih amal qilsam edi’, deydi. Yo‘q! Bu faqat aytilgan bir so‘z xolos. Ularning ortida qayta tiriladigan kungacha bir to‘siq (Barzax) bordir." Mo‘minun 23: 99⧉ 100⧉
Qabr iymon va amallarga ko‘ra Jannat bog‘laridan bir bog‘ yoki Do‘zax chuqurlaridan bir chuqur bo‘lishi mumkin.
Islom barcha insonlar Qiyomat kuni (Yawm al-Qiyamah) qayta tiriltirilishini o‘rgatadi. Bu haqiqat va adolat kuni bo‘lib, har bir amal, so‘z va niyat oshkora bo‘ladi. Allohdan hech narsa yashirin qolmaydi.
"Ular qabrlaridan chiqadigan kunda Allohdan ularga oid hech narsa yashirin bo‘lmaydi. Bugun mulk kimniki? Yagona va Qahhor bo‘lgan Allohnikidir." G‘ofir 40:16 ⧉
Har bir kishi o‘z amallar kitobini oladi: muvaffaq bo‘lganlar uni o‘ng qo‘llari bilan, muvaffaq bo‘lmaganlar esa chap qo‘llari bilan oladilar. Amallar tarozida tortiladi va har bir jon qilganiga yarasha to‘liq mukofot yoki jazo oladi.
Jannat — Allohga iymon keltirib, Uning amrlariga amal qilgan va solih hayot kechirganlar uchun abadiy tinchlik va mukofot maskanidir. Qur’onda u beqiyos go‘zallik, quvonch va Allohga yaqinlik joyi sifatida tasvirlanadi. Sut va asal daryolari, ne’matli bog‘lar va pok hamrohlar uning ne’matlaridandir.
"Albatta, iymon keltirib, solih amallar qilganlar uchun Jannat bog‘lari maskan bo‘lur." Kahf 18:107 ⧉
Jannat ahlining eng buyuk mukofoti — Allohni ko‘rish va Uning roziligida abadiy qolishdir. Jannatga kirish Allohning rahmati bilan bo‘lib, iymon va yaxshi amallar yo‘lida intilganlarga nasib etadi.
Do‘zax — Allohni inkor etgan, tavbasiz katta gunohlar qilgan yoki zulm va kufr yo‘lini tutganlar uchun jazodir. Qur’on Do‘zax azobini qayta-qayta ogohlantiradi: uning alangali olovi, kuydiruvchi shamollari va qaynoq suvlari tasvirlanadi.
"Albatta, oyatlarimizni inkor etganlarni Biz olovga kiritamiz. Qachon terilari kuyib bitganda, azobni totishlari uchun ularni boshqa terilar bilan almashtiramiz." Niso 4:56 ⧉
Shu bilan birga, Islom Allohning rahmati nihoyatda keng ekanini o‘rgatadi. O‘limdan oldin chin dildan tavba qilganlar mag‘firat topishi mumkin. Har bir insonning taqdiri mukammal adolat va hikmat bilan faqat Alloh tomonidan belgilanadi.
Har bir jon o‘z amallari uchun mas’uldir va Qiyomat kuni hech kim boshqaning yukini ko‘tarolmaydi. Islom shaxsiy javobgarlikni ta’kidlab, hatto eng kichik amal ham baholanishini eslatadi.
"Kim zarra og‘irligicha yaxshilik qilsa, uni ko‘radi. Kim zarra og‘irligicha yomonlik qilsa ham, uni ko‘radi." Zalzala 99: 7⧉ 8⧉
Bu tushuncha musulmonlarni halollik, ibodat, mehr-shafqat va adolat bilan yashashga undaydi, chunki hech bir harakat behuda ketmaydi.
Oxirat islomiy aqidaning markaziy mavzularidan bo‘lib, mo‘minlarni maqsad bilan yashashga, yaxshilikka intilishga va Allohga qaytishni doimo yodda tutishga chorlaydi. Bu dunyo o‘tkinchi va sinov ekani, haqiqiy muvaffaqiyat esa Allohning roziligiga erishib, Jannatga kirishda ekanini eslatadi.
Islomga ko‘ra, Oxiratga tayyorgarlik iymon, solih amallar, tavba va Allohning rahmatiga tavakkul qilish bilan bo‘ladi. Dono mo‘min — o‘limni eslab, har kuni abadiy mukofot sari intilib yashaydigan kishidir.