“Alloh” ismi Islomda markaziy va betakror o‘rin egallaydi. U islomiy aqidada mutlaq, qudratli va yagona Zotni ifodalaydi. Bu ism nafaqat nom, balki Allohning barcha sifatlari va Zotining mukammal mazmunini o‘zida mujassam etadi. Quyida “Alloh” ismining ma’nosi hamda uning lug‘aviy va aqidaviy jihatdan kelib chiqishini ko‘rib chiqamiz.
Islomda “Alloh” — koinot va undagi barcha mavjudotlarning Yaratguchi bo‘lgan yagona Xudoning ismidir. “Alloh” ismi Xudoning eng muqaddas nomi hisoblanadi va faqat U Zotga nisbatan qo‘llanadi. Qur’on Allohning mutlaq yagonaligi va betakrorligini ta’kidlab, Uni ibodatga loyiq yagona Zot sifatida tanitadi.
Qur’on oyatlarida “Alloh” ismi keng qo‘llanadi va u oddiy “xudo” tushunchasini emas, balki yagona, barcha mavjudotning manbai bo‘lgan Zotni anglatadi. Alloh qudratli, biluvchi, rahmli, adolatli va inson idrokidan yuksakdir. “Alloh” ismi Uning Zotini va sifatlarini to‘liq ifodalaydi hamda Islomda ibodat va duolarda, xususan, Shahodat (iymon kalimasi) va kundalik namozlarda qo‘llanadi.
Islomda Alloh hech qanday shakl, surat yoki tasavvur bilan cheklanmaydi. U makon va zamondan xoli bo‘lib, hech bir maxluqotga qiyoslanmaydi. “Alloh” ismi Uning yuksakligi (tanzih) va yaqinligini (tashbih emas, balki rahmati va ilmi bilan yaqinligini) ifodalaydi — ya’ni U inson idrokidan yuksak bo‘lishi bilan birga, barcha maxluqotga nihoyatda yaqin.
“Alloh” ismi arab tilidagi “Ilah” (إله) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u “xudo”, “ma’bud” degan ma’noni anglatadi. “Ilah” umumiy tushuncha bo‘lib, ibodat qilinadigan har qanday mavjudotga nisbatan ishlatilishi mumkin. Biroq “Alloh” bu umumiy atamadan farqli o‘laroq, Islomda yagona va haqiqiy Xudoni bildiruvchi maxsus ism hisoblanadi.
“Alloh” so‘zi arab tilidagi aniq artikl “Al” (ال) — “the” (“aniq”, “yagona”) bilan “Ilah” so‘zining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan. Shu bois “Alloh” lug‘aviy jihatdan “Yagona Xudo” yoki “Haqiqiy Ma’bud” degan ma’noni anglatadi. Bu yerda “Al” oddiy sifat emas, balki so‘zning ajralmas qismi bo‘lib, “Alloh” ismini mutlaq va betakror qiladi.
Islomdan avvalgi arab jamiyatida “Ilah” so‘zi turli ma’budlarga nisbatan ishlatilgan bo‘lsa-da, “Alloh” ismi yagona va oliy Zotni ifodalash uchun qo‘llangan. Islom kelishi bilan “Alloh” ismi faqat yagona, haqiqiy Xudoga nisbat berilib, barcha soxta ma’budlardan butunlay ajratib qo‘yildi.
Arab tilida “Alloh” ismi o‘ziga xos tilshunoslik xususiyatlariga ega. U aniq ism bo‘lib, ko‘plik shakliga, jinsga yoki kichraytirish (tasg‘ir) shakliga ega emas. Bu jihatlar Allohning mutlaq yagonaligi va beqiyosligini yana bir bor ta’kidlaydi. Arab tilida “Alloh” ismining muqobili yo‘q, bu esa uning betakrorligini ko‘rsatadi.
Qur’on davomida “Alloh” ismi izchil va yagona tarzda qo‘llanib, Xudoning yagona Zot ekanini ta’kidlaydi. Bu ism nafaqat nom, balki Allohning cheksiz sifatlarini o‘zida jamlagan muqaddas tushunchadir.
Musulmonlar “Alloh” ismini ko‘pincha Uning go‘zal ismlari va sifatlari bilan birga zikr etadilar. Ular Asmo ul-Husno (Allohning 99 go‘zal ismi) deb ataladi. Masalan, Ar-Rahmon (Eng Mehribon), Al-Malik (Podshoh), Al-Quddus (Muqaddas), Al-Aziz (Qudratli) kabi ismlar Allohning turli sifatlarini ifodalaydi.
Islomda Allohning yagonaligi — Tavhid — iymonning eng asosiy tamoyilidir. Bu e’tiqod Shahodatda mujassam: “Allohdan o‘zga iloh yo‘q va Muhammad Allohning elchisidir.” Bu bayonot ibodatga faqat Allohgina loyiq ekanini qat’iy tasdiqlaydi.
Tavhid uch asosiy jihatdan iborat:
Allohning yagonaligi Qur’onda ko‘plab oyatlar bilan ta’kidlanadi. Jumladan, Surai Ixlos 112: 1⧉ 2⧉ 3⧉ 4⧉ da shunday deyiladi: “Ayting: U Alloh yagonadir. Alloh — behojat. U tug‘magan va tug‘ilmagan. Va Unga hech kim teng emas.”
Ushbu aqida Islomdagi barcha ibodat va bandalikning asosini tashkil etadi. Musulmonlar barcha duo, namoz va ibodatlarini faqat Allohga yo‘naltirishga buyurilgan.
“Alloh” ismi Islomda markaziy bo‘lishi bilan birga, umumiy monoteistik merosga ham ega. Arab tilida so‘zlashuvchi nasroniylar va yahudiylar ham Xudoni “Alloh” deb ataydilar. Injilning arabcha tarjimalarida ham “Alloh” so‘zi Xudoni ifodalash uchun ishlatiladi.
Islomda Alloh Odam, Nuh, Ibrohim, Muso va Iso (ularga tinchlik bo‘lsin) kabi avvalgi payg‘ambarlar sajda qilgan yagona Zot sifatida tan olinadi. Islom ta’limotiga ko‘ra, barcha payg‘ambarlar bir xil asosiy xabarni olib kelgan: yagona Xudoga ibodat qilish.
“Alloh” ismi til va madaniyat chegaralaridan yuksak bo‘lib, musulmonlar uchun Xudoning qudrati, yagonaligi va rahmatining ramzidir. U nafaqat aqidaviy tushuncha, balki bandaning Allohga bo‘lgan bo‘ysunishi va ruhiy bog‘liqligini ifodalaydi.