Islomda Jannat (Jannah) va Do‘zax (Jahannam) tushunchalari oxiratga bo‘lgan e’tiqodning markaziy qismidir. Musulmonlar o‘limdan so‘ng har bir inson tiriltirilishiga va bu dunyodagi amallari asosida Alloh tomonidan hisob-kitob qilinishiga ishonadilar. Allohning amrlariga bo‘ysunib, solih hayot kechirganlar abadiy Jannat bilan mukofotlanadi, Allohning hidoyatini rad etganlar esa Do‘zaxda jazolanadi. Quyida Islomda Jannat va Do‘zaxning ta’riflari, har biriga kirish mezonlari va ularning islomiy ta’limotdagi ahamiyati bayon etiladi.
Oxiratga ishonch Islomning asosiy e’tiqodlaridan biridir. Musulmonlar bu dunyo hayoti sinov ekaniga, uning natijasi esa oxiratdagi taqdirni belgilashiga ishonadilar. Qiyomat kuni (Yawm al-Qiyamah) barcha insonlar tiriltiriladi va ularning amallari, niyatlari hamda iymonlari asosida Alloh tomonidan hukm qilinadi. Sinovdan o‘tganlar abadiy Jannat ne’matlariga erishadi, muvaffaqiyatsiz bo‘lganlar esa Do‘zax azobiga duchor bo‘ladilar.
"Iymon keltirib, solih amallar qilganlar Jannatda bo‘lurlar. Kofir bo‘lib, oyatlarimizni yolg‘onga chiqarganlar esa Do‘zax ahlidir." Sajda 32:19 ⧉
Qur’on oxiratning muqarrar haqiqat ekanini va har bir jon o‘z dunyoviy tanlovlari natijasiga ko‘ra abadiy mukofot yoki jazoni tatib ko‘rishini ta’kidlaydi.
Islomda Jannat — Allohning hidoyatiga ergashgan mo‘minlar uchun abadiy baxt va mukofot maskanidir. U yerda og‘riq, qayg‘u va azob yo‘q, solih amallar qilgan bandalar cheksiz ne’matlar bilan siylanadi. Qur’onda Jannatning go‘zalligi, bog‘lari, ostidan oqib o‘tuvchi daryolari va inson tasavvuridan ham ulug‘ ne’matlari yorqin tasvirlangan.
"Albatta, iymon keltirib, solih amallar qilganlar — yaratilganlarning eng yaxshilaridir. Ularning Robbilari huzuridagi mukofoti — ostidan daryolar oqib turadigan abadiy Jannatlardir." Bayyina 98:7 ⧉
Jannatda solihlar beqiyos quvonch va osoyishtalikni his etadilar. Qur’on ostidan daryolar oqadigan bog‘lar, abadiy maskanlar va Alloh bilan doimiy yaqinlikni zikr etadi. Mo‘minlar mazali taom va ichimliklar, go‘zal liboslar va eng muhimi — Allohning rahmati va marhamatiga erishadilar.
Jannatga kirish Allohning yagonaligiga (Tavhid) iymon keltirib, solih amallar qilgan va Payg‘ambar Muhammad ﷺ ta’limotlariga amal qilganlarga nasib etadi. Qur’on Jannatga faqat Allohning rahmati bilan kirilishini ta’kidlaydi.
Do‘zax — Jannatning aksi bo‘lib, Qur’onda Allohning hidoyatini rad etgan va gunohkor hayot kechirganlar uchun qattiq azob joyi sifatida tasvirlanadi. Do‘zaxda Allohga kufr keltirganlar, tavbasiz katta gunohlar qilganlar va Qur’on hamda Payg‘ambar ﷺ xabarini inkor etganlar jazolanadi. Qur’onda Do‘zax olov, qaynagan suv va turli azoblar bilan tasvirlanadi.
"Albatta, kofir bo‘lib, zulm qilganlarni Alloh hech qachon mag‘firat qilmaydi va ularni olovdan qutqaradigan yo‘lga hidoyat qilmaydi." Niso 4:168 ⧉
Do‘zax azobi jismoniy jihatdan og‘ir va uzluksiz bo‘lib, terini kuydiruvchi olov, qaynoq suyuqliklar va boshqa azoblarni o‘z ichiga oladi. Qur’onda u yerda yengillik bo‘lmasligi va azobning davomiyligi ta’kidlanadi.
Shu bilan birga, Islom Allohning cheksiz rahmatli ekanini ham o‘rgatadi. Kimki o‘limidan oldin chin dildan tavba qilsa, Alloh uni mag‘firat qilishi mumkin. Yakuniy hukm faqat Allohning qo‘lidadir.
Islomda har bir insonning oxiratdagi manzili Qiyomat kuni Allohning hukmi bilan belgilanadi. Jannatga kirishning asosiy mezonlari — Allohga iymon, solih amallar va ibodatdagi ixlosdir. Tavhidga ishongan, Qur’on ko‘rsatmalariga amal qilgan va yaxshi hayot kechirganlar Jannat bilan mukofotlanadilar.
"Albatta, iymon keltirib, solih amallar qilganlar — yaratilganlarning eng yaxshilaridir." Bayyina 98:7 ⧉
Allohning hidoyatini rad etgan, gunohga botgan va Uning amrlariga qarshi yashaganlar esa Do‘zax azobiga duch keladilar. Biroq Alloh nihoyatda adolatli va rahmli bo‘lib, chin tavba qilganlarni mag‘firat qilishi mumkin.
Hisob-kitob amallar, niyatlar va iymon asosida bo‘ladi. Mas’uliyat tushunchasi Islomda markaziy o‘rin tutadi va har bir inson Qiyomat kuni o‘z amallari uchun javob beradi.
Islom Do‘zax azobini ta’kidlagan bo‘lsa-da, Allohning rahmatini bundan ham ko‘proq urg‘ulaydi. Qur’onda Alloh Ar-Rahman (Eng Mehribon) va Ar-Rahim (Eng Rahmli) sifatlari bilan zikr qilinadi. Uning rahmati barcha narsani qamrab oladi va U chin tavba qilgan bandalarini kechirishga doimo tayyor.
"Rabbing mag‘firatli va rahmat egasidir. Agar U qilgan amallari sababli ularni darhol jazolamoqchi bo‘lsa edi, albatta, azobni tezlatgan bo‘lur edi." Kahf 18:58 ⧉
Islom mo‘minlarni doimo duo va tavba orqali Allohning mag‘firatini so‘rashga undaydi. Qanchalik katta gunoh bo‘lmasin, chin tavba bilan Allohning rahmatidan umid uzilmaydi. Najot umidi — islomiy e’tiqodning ajralmas qismidir.