Islom ilm (‘ilm) va hikmat (hikmah)ga nihoyatda katta ahamiyat beradi. Payg‘ambar Muhammadga (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) nozil bo‘lgan ilk vahiy “O‘qi!” amri bilan boshlanib, ilm izlashning muqaddas burch ekanini ko‘rsatadi. Hikmat esa ilmni adolat, tushuncha va foyda keltiradigan tarzda to‘g‘ri qo‘llashdir. Qur’on va Hadisda ilm va hikmatni izlash bu dunyo va oxiratda muvaffaqiyatga eltuvchi yo‘l sifatida qayta-qayta targ‘ib qilinadi.
Qur’on nozil bo‘lishi “o‘qi” degan amr bilan boshlangan bo‘lib, bu Islom poydevori ilm va ma’rifatga qurilganini anglatadi.
"O‘qi: yaratgan Rabbing nomi bilan. U insonni osilgan narsadan yaratdi. O‘qi! Rabbing eng saxovatlidir — U qalam bilan o‘rgatdi." Alaq 96: 1⧉ 2⧉ 3⧉ 4⧉
Bu savodxonlik va tafakkurga chaqiriq musulmonning ilmiy va ruhiy safarining boshlanishi hisoblanadi.
Islomda olimlar va ilm izlovchilar yuksak maqomga ega. Ular payg‘ambarlarning merosxo‘rlari hisoblanadi va ilm izlash ibodat sifatida qaraladi.
"Ayting: Biladiganlar bilan bilmaydiganlar barobar bo‘ladimi?" Zumar 39:9 ⧉
Alloh ilmli va ilmiga amal qiluvchilarning darajasini yuksaltiradi. Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) ham farishtalar ilm talab qiluvchiga hurmat yuzasidan qanotlarini yoyishini aytganlar.
Islomda ilm shunchaki jamlash uchun emas — u adolat, rahm-shafqat va haqiqatni targ‘ib qilish uchun qo‘llanishi lozim. Ilm bilan mas’uliyat keladi. U omonat bo‘lib, insonni va boshqalarni to‘g‘ri yo‘lga boshlash uchun ishlatilishi kerak.
"Albatta, Alloh nazarida eng yomon jonivorlar — aqlini ishlatmaydigan kar va gunglardir." Anfol 8:22 ⧉
Islomdagi ilm qalbni poklaydi, jamiyatni yuksaltiradi va haqiqat hamda tinchlikka xizmat qiladi.
Hikmah Islomda ilmni ilohiy ko‘rsatmalarga muvofiq holda to‘g‘ri qo‘llash qobiliyatidir. U Allohdan beriladigan ne’mat bo‘lib, ko‘pincha payg‘ambarlar va solih zotlarga nisbat beriladi.
"U kimga xohlasa hikmat beradi. Kimga hikmat berilgan bo‘lsa, albatta unga ko‘p yaxshilik berilgan bo‘lur." Baqara 2:269 ⧉
Hikmat to‘g‘ri bilan noto‘g‘rini ajratishga yordam beradi, kamtarlikni kuchaytiradi va qarorlar, so‘zlar hamda amallarga muvozanat olib keladi.
Payg‘ambar Muhammad (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) insonlarni poklash, ta’lim berish va ularga hikmatni o‘rgatish uchun yuborilganlar. U zotning hayotlari ilm va hikmatni hayotning barcha jabhalarida qanday mujassam etishni ko‘rsatadi.
"U savodsizlar orasidan bir Payg‘ambar yubordi... ularga oyatlarini tilovat qiladi, ularni poklaydi va Kitob hamda hikmatni o‘rgatadi." Juma 62:2 ⧉
Payg‘ambarimizning hidoyati ilohiy vahiy bilan amaliy hikmatni uyg‘unlashtirib, muvozanatli, axloqiy va ongli hayot kechirishni o‘rgatadi.
Islomda ilm olish erkak va ayol uchun uzluksiz majburiyatdir. Payg‘ambar (s.a.v.) shunday deganlar: “Ilm talab qilish har bir musulmonga farzdir.” Diniy, axloqiy yoki dunyoviy bo‘lsin, ilm Allohga yaqinlashish va insoniyatga xizmat qilish vositasidir.
"Ayting: Ey Robbim, ilmimni ziyoda qil!" Toha 20:114 ⧉
Bu duo ilm izlash yo‘li hech qachon tugamasligini va Alloh tomonidan rag‘batlantirilishini ko‘rsatadi.
Ilm va hikmat — mo‘minning yo‘lini yorituvchi ikki nurdir. Ilm orqali inson haqiqatni anglaydi; hikmat orqali esa uni foydali va mazmunli tarzda qo‘llaydi. Islom har bir mo‘minni ilm izlovchi va hikmat bilan amal qiluvchi bo‘lishga chorlaydi.
Shu yo‘l bilan musulmonlar yer yuzidagi omonatdorlik vazifasini ado etib, aql va idrokni ulug‘laydigan din izdoshlari bo‘ladilar.