Islomda Shariat qonuni

1. Shariat qonuni nima?

Shariat arabcha “Shari‘a” so‘zidan olingan bo‘lib, “yo‘l” yoki “manzil sari boruvchi yo‘l” degan ma’noni anglatadi. U Islomda belgilangan axloqiy va huquqiy tizimni ifodalaydi. Shariat ibodat, nikoh, moliya va jinoyat huquqi kabi keng sohalarni qamrab oladi. U musulmonlarga Allohning amrlariga muvofiq yashash yo‘lini ko‘rsatib, jamiyatda adolat, tenglik va rahm-shafqatni ta’minlashga qaratilgan.

Shariat yagona va o‘zgarmas qonunlar to‘plami emas. U ilohiy hidoyat bilan birga insoniy talqinlardan iborat. Qur’on asosiy qoida va tamoyillarni belgilab bersa-da, shariat hukmlarining katta qismi hadislar (Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning so‘zlari va amallari) hamda islom ulamolarining vaqt o‘tishi bilan shakllangan qarorlariga tayangan. Shariat talqinlari madaniy, geografik va ijtimoiy sharoitlarga qarab farq qilishi mumkin.

2. Shariat qonunining manbalari

Shariat qonunining asosiy manbalari quyidagilardan iborat:

• Qur’on: Shariatning eng muhim va asosiy manbai. U hayotning barcha jabhalariga oid ilohiy hidoyatni, jumladan huquqiy, axloqiy va ma’naviy masalalarni qamrab oladi. Qur’ondagi oyatlar ko‘plab islomiy huquqiy tamoyillarning poydevorini tashkil etadi. Masalan, unda namoz, ro‘za, meros va adolatga oid aniq ko‘rsatmalar mavjud.
• Hadis: Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning so‘zlari, amallari va tasdiqlari. Hadislar Qur’ondagi ko‘rsatmalarni sharhlab beradi va shariat qoidalarini kundalik hayotda qanday tatbiq etishni ko‘rsatadi. Ular islom huquqshunosligining muhim qismi hisoblanadi.
• Ijmo‘ (ittifoq): Islom ulamolarining muayyan masala yuzasidan yakdil fikrga kelishi. Ijmo‘ Qur’on va hadisda aniq ko‘rsatma bo‘lmagan masalalarda huquqiy yechim sifatida qo‘llaniladi.
• Qiyos (taqqoslash): Qur’on yoki hadisdagi hukmni unga o‘xshash yangi holatlarga qo‘llash usuli. Bu usul matnlarda bevosita zikr etilmagan yangi vaziyatlar uchun hukm chiqarishga imkon beradi.

3. Shariat qonunining asosiy tamoyillari

Shariat bir necha muhim tamoyillarga asoslanadi. Ular musulmonlarga hayotning barcha jabhalarida to‘g‘rilik va adolatni saqlashga yo‘l ko‘rsatadi. Asosiy tamoyillardan ayrimlari quyidagilar:

• Adolat: Shariat barcha munosabatlarda adolatni ta’kidlaydi va shaxsiy, ijtimoiy hamda huquqiy masalalarda tenglikni ta’minlashni ko‘zlaydi. Qur’onda shunday deyiladi: "Baqara 2:178 ^⧉ – “Ey iymon keltirganlar! Qotillik masalasida sizlarga qasos farz qilindi...”
• Rahm-shafqat: Rahm-shafqat va mehr shariatning asosiy jihatlaridan biridir. Qur’onda Alloh “Eng Mehribon” va “Eng Rahmli” sifatlari bilan zikr qilinadi. Musulmonlar boshqalarga nisbatan mehr, kechirim va saxovat bilan muomala qilishga da’vat etiladi.
• Tenglik: Shariat Alloh huzurida barcha insonlarning tengligini ta’kidlaydi. Qur’onda shunday deyilgan: "Hujurot 49:13 ^⧉ – “Albatta, Alloh nazdida eng ulug‘ingiz taqvodorroq bo‘lganingizdir.”
• Mas’uliyat: Shariatga ko‘ra, insonlar o‘z amallari uchun bu dunyoda ham, oxiratda ham javobgardirlar. Alloh mo‘minlarni adolat bilan ish tutishga chaqiradi va zulm qiluvchilar Qiyomat kunida javob berishlarini eslatadi.

4. Shariat qonunining qo‘llanilishi

Shariat musulmon hayotining shaxsiy va ijtimoiy jihatlarini tartibga soladi. U quyidagi sohalarga oid ko‘rsatmalarni o‘z ichiga oladi:

• Ibodat (Ibodah): Shariat namoz (salah), ro‘za (sawm), zakot va haj kabi kundalik va yillik ibodatlar uchun qoidalarni belgilaydi.
• Oila va nikoh: Shariat nikoh, taloq, meros va farzandlar tarbiyasiga oid masalalarni adolat asosida tartibga soladi. Masalan, meros taqsimoti Qur’onda batafsil bayon qilingan bo‘lib, Niso 4:11 ^⧉ oyatida aniq ko‘rsatmalar berilgan.
• Jinoyat huquqi: Shariat o‘g‘rilik, zino va murtadlik kabi jinoyatlar uchun jazolarni belgilaydi. Jazolar jinoyat turiga qarab jarima, tavba yoki boshqa choralarni o‘z ichiga olishi mumkin. Biroq bu hukmlar qat’iy dalillar va adolatli tartiblar asosida qo‘llanadi.
• Savdo va moliya: Shariat moliyaviy munosabatlarda adolatni ta’minlash, riboni (foizni) man etish va halol savdoni rivojlantirishga qaratilgan. Riboning taqiqlanishi Baqara 2:275 ^⧉ oyatida aniq zikr etilgan.

5. Shariat va zamonaviy jamiyat

Bugungi kunda shariat qonuni musulmonlar ko‘pchilikni tashkil etgan mamlakatlarda turlicha qo‘llaniladi. Ba’zi davlatlar shariatni to‘liq joriy etgan bo‘lsa, boshqalari uni asosan oila huquqi kabi sohalarda qo‘llaydi. Ayrim mamlakatlarda shariat sudlari nikoh, taloq va meros kabi shaxsiy masalalarni ko‘rib chiqadi.

Shariat qonuni G‘arbda ko‘pincha noto‘g‘ri talqin qilinadi, ayniqsa jinoyat huquqiga doir masalalarda. Muayyan mamlakatlarda qo‘llanilayotgan amaliyotlar shariatning asl tamoyillari bilan aralashtirib yuborilmasligi kerak, chunki uning tatbiqi madaniy va huquqiy sharoitlarga qarab farqlanadi.

To‘g‘ri tushunilgan va to‘g‘ri qo‘llanilgan shariat jamiyatda adolat, tenglik va rahm-shafqatni qaror toptirishga qaratilgan. Uning tatbiqi malakali ulamolar yo‘l-yo‘rig‘i, sharoitni hisobga olish va har bir masalada adolatga sodiq qolishni talab qiladi.