Islom o‘z mohiyatida tinchlik, bag‘rikenglik va turli e’tiqod egalari o‘rtasida o‘zaro hurmatni targ‘ib qiladi. Qur’on va Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning ta’limotlari boshqa dinlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish va tinch-totuv yashash muhimligini ta’kidlaydi. Ushbu maqolada Qur’on oyatlari va Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning amaliyotlari asosida Islomda bag‘rikenglik va dinlararo munosabatlar masalasi yoritiladi.
Islom barcha insonlar Alloh huzurida teng ekanini, ularning dini, irqi yoki millatidan qat’i nazar, qadr-qimmatga ega ekanini o‘rgatadi. Islom musulmonlarni Qur’on va Sunnatga amal qilishga da’vat etsa-da, boshqa e’tiqodlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish va adolat hamda bag‘rikenglik ruhida muloqot qilishni ham ta’kidlaydi.
Qur’on dinlarning xilma-xilligini tan oladi va insonlar turli e’tiqodlarga ega ekanini e’tirof etadi. U musulmonlarni boshqalar bilan muloqot va hamkorlikka undaydi. Bag‘rikenglikni ifodalovchi muhim oyatlardan biri quyidagidir:
"Dinda majburlash yo‘q. Haqiqat botildan aniq ajralib bo‘ldi." Baqara 2:256 ⧉
Ushbu oyat iymon shaxsiy tanlov ekanini va hech kimni Islomga yoki boshqa bir dinga majburlash mumkin emasligini anglatadi. Qur’on e’tiqod erkinligini qo‘llab-quvvatlaydi va har bir inson o‘z yo‘lini tanlash huquqiga ega ekanini ta’kidlaydi. Bu tamoyil turli diniy qarashlarga ega insonlar bilan o‘zaro hurmat va totuvlikda yashash zarurligini ko‘rsatadi.
Qur’onda yahudiylar va nasroniylar “Kitob ahli” (Ahl al-Kitob) deb ataladi, chunki ularning e’tiqodlari va muqaddas kitoblari Ibrohimiy dinlarga borib taqaladi. Islom Tavrot va Injil kabi avvalgi vahiy qilingan kitoblarni tan oladi hamda bu dinlardagi payg‘ambarlarning o‘rnini e’tirof etadi. Islom ta’limotiga ko‘ra, musulmonlar Kitob ahli bilan hurmat va adolat asosida muomala qilishlari lozim.
"Albatta, iymon keltirganlar, yahudiylar, nasroniylar va sobiiylardan kim Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirib, solih amal qilsa, ularning mukofoti Parvardigorlari huzuridadir. Ularga qo‘rquv yo‘q va ular mahzun bo‘lmaydilar." Baqara 2:62 ⧉
Bu oyat Yagona Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirib, yaxshi amallar qilgan yahudiylar, nasroniylar va sobiiylar Alloh huzurida mukofotga sazovor bo‘lishlarini ta’kidlaydi. Bu e’tiqodlar o‘rtasidagi umumiy asos va solihlik tushunchasini ko‘rsatib, o‘zaro hurmatga asoslangan tinch munosabatlarni rag‘batlantiradi.
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) o‘z so‘zlari va amallari bilan barcha e’tiqod egalari uchun bag‘rikenglik va hurmat namunasi bo‘lganlar. U zot yahudiylar, nasroniylar va boshqa din vakillari bilan mehr-oqibat va adolat asosida munosabatda bo‘lganlar. Buning yorqin misollaridan biri — Madina ahdnomasidir. Ushbu bitim orqali Payg‘ambarimiz (s.a.v.) Madinadagi yahudiy qabilalarining xavfsizligi va diniy erkinligini kafolatlaganlar.
"Kim bir yahudiy yoki nasroniyni zulm qilsa yoki uni imkonidan ortiq yuk bilan qiynasa, Qiyomat kuni men uning qarshi tomoni bo‘laman." (Hadis)
Bu hadis Payg‘ambarimizning (s.a.v.) adolat va haqqoniylikka bo‘lgan qat’iy munosabatini ko‘rsatadi hamda musulmon bo‘lmaganlarning ham huquqlari himoyalanishi lozimligini ta’kidlaydi. Islomdagi bag‘rikenglik nafaqat qabul qilish, balki barcha din vakillarining sha’ni va huquqlarini asrashni ham o‘z ichiga oladi.
Islom tarixida musulmonlar boshqa din vakillari bilan tinch-totuv yashagan ko‘plab misollar mavjud. Islomning oltin davrida musulmonlar, yahudiylar va nasroniylar Islom saltanatining ko‘plab hududlarida birga yashab, ilm-fan, falsafa va madaniyat rivojiga hissa qo‘shganlar.
Bunga eng mashhur misollardan biri — Umaviylar davridagi Andalus (Ispaniya)ning Kordova shahri bo‘lib, u yerda musulmonlar, yahudiylar va nasroniylar ilm va madaniyat sohalarida hamkorlik qilganlar. Shuningdek, Bag‘doddagi “Bayt ul-Hikma” turli din vakillaridan bo‘lgan olimlar jamlangan ilmiy markaz sifatida tanilgan.
Bu tarixiy misollar Islomdagi bag‘rikenglik g‘oyasi faqat nazariy emas, balki amalda ham qo‘llanilganini ko‘rsatadi. Islom turli e’tiqod egalari o‘rtasida o‘zaro hurmat, muloqot va hamkorlikni rag‘batlantiradi.
Islom diniy erkinlikni qo‘llab-quvvatlaydi. Musulmonlar boshqalarni Islomga da’vat etishga undalgan bo‘lsalar-da, Qur’on insonlarga e’tiqod tanlashda erkinlik berilishini aniq bayon qiladi. Islom majburlash orqali din qabul qildirishni rad etadi va har bir insonning o‘z e’tiqodiga amal qilish huquqini tan oladi.
"Agar Rabbing xohlaganida, yer yuzidagi barcha insonlar iymon keltirgan bo‘lur edilar. Bas, sen odamlarni mo‘min bo‘lishga majburlaysanmi?" Yunus 10:99 ⧉
Bu oyat iymon majburiy emasligini va hech kimni e’tiqodga zo‘rlab kiritish mumkin emasligini ochiq-oydin ko‘rsatadi. Musulmonlarning vazifasi — Islom xabarini tinch va hikmat bilan yetkazish, iymonni qabul qilish yoki rad etish esa har bir insonning o‘z ixtiyoriga qoldiriladi.
Islom bag‘rikenglik va boshqalarga hurmatni musulmonlarning muomala va xulq-atvorini belgilovchi muhim qadriyatlar sifatida o‘rgatadi. Qur’on diniy erkinlik, o‘zaro hurmat va tinch-totuv yashash zarurligini ta’kidlaydi, Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning hayoti esa boshqalarga nisbatan mehr-shafqat, adolat va haqqoniylik namunasi bo‘lib xizmat qiladi.
Bag‘rikenglik va hurmat ruhini rivojlantirish orqali Islom musulmonlarni turli e’tiqod egalari bilan tinch yashashga va xilma-xil jamiyatda ijobiy hissa qo‘shishga undaydi. Qur’on va Hadislar oxir-oqibatda insonlar ustidan hukm faqat Allohga tegishli ekanini va hech kim boshqalarga o‘z e’tiqodini majburlab singdirishga haqli emasligini eslatadi.