Islom aslida ayollarga nisbatan kamsituvchimi?

1. Islomda ayollar haqidagi noto‘g‘ri tushunchalar

Eng keng tarqalgan noto‘g‘ri qarashlardan biri — Islom ayollarni ezadi yoki u mohiyatan misoginistik (ayollarga nisbatan kamsituvchi) degan da’vodir. Tanqidchilar ko‘pincha ayrim musulmon aholisi ko‘pchilikni tashkil etgan mamlakatlardagi madaniy amaliyotlarni misol keltiradilar: masalan, haydash, ta’lim olish yoki mehnat faoliyati bilan shug‘ullanishdagi cheklovlar. Biroq madaniy urf-odatlar bilan Islom ta’limotlarini farqlash juda muhim. Bunday amaliyotlar ko‘pincha diniy tamoyillardan emas, balki tarixiy, madaniy yoki siyosiy omillardan kelib chiqadi.

Islom ta’limotlari to‘g‘ri talqin qilinganda, ayollarning qadr-qimmati, hurmati va sha’nini yuksak qo‘yadi. Qur’on va Hadislar Alloh nazdida erkaklar va ayollarning tengligini ta’kidlaydi hamda ayollarga nisbatan muomala qilishda, jumladan ta’lim olish, mulkka egalik qilish va jamiyat hayotida ishtirok etish huquqlariga oid aniq ko‘rsatmalar beradi.

2. Qur’onda ayollar

Islom huquqining asosiy manbai bo‘lgan Qur’on ayollarning qadr-qimmatini tasdiqlovchi ko‘plab ta’limotlarni o‘z ichiga oladi. Qur’on erkaklar va ayollarning Alloh huzuridagi tengligini qayta-qayta ta’kidlab, Unga ibodat qilish va taqvoga erishishdagi umumiy mas’uliyatlarini ko‘rsatadi. Erkaklar va ayollarning ma’naviy jihatdan teng maqomini yorituvchi ba’zi muhim oyatlar quyidagilardir:

• Baqara 2:228 ^⧉ oyati: “Ayollarning zimmasida bo‘lgan majburiyatlarga yarasha, ularning ham (erkaklar ustida) haqlari bordir.” Bu oyat nikoh va jamiyatdagi o‘zaro huquq va mas’uliyatlar tushunchasini ta’kidlaydi.
• Niso 4:1 ^⧉ oyati: “Ey insonlar! Sizlarni bitta jondan yaratgan va undan juftini yaratgan hamda ikkisidan ko‘p erkaklar va ayollarni tarqatgan Rabbingizdan qo‘rqing.” Bu oyat erkak va ayolning bir xil manbadan yaratilganini, ya’ni tengligini ko‘rsatadi.
• Tavba 9:71 ^⧉ oyati: “Mo‘min erkaklar va mo‘mina ayollar bir-birlariga do‘stdirlar. Ular yaxshilikka buyuradilar va yomonlikdan qaytaradilar.” Bu oyat erkaklar va ayollar yaxshilikni targ‘ib etish va yomonlikdan qaytarishda teng mas’ul ekanini tasdiqlaydi.

Bu oyatlar Qur’on oilada va jamiyatda erkaklar va ayollarning o‘zaro hurmati hamda hamkorligini qo‘llab-quvvatlashini yaqqol ko‘rsatadi. Erkaklar va ayollarning rollarida farqlar bo‘lishi mumkin, biroq bu farqlar ustunlik yoki pastlik belgisi emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi vazifalardir.

3. Islomda ayollar huquqlari

Islom ayollarga VII asrda nozil bo‘lgan davr uchun nihoyatda ilg‘or bo‘lgan ko‘plab huquqlarni bergan. Bu huquqlar qatoriga mulkka egalik qilish, ta’lim olish, mehnat qilish hamda siyosiy va ijtimoiy hayotda ishtirok etish huquqlari kiradi. Ba’zi muhim misollar quyidagilar:

• Ta’lim olish huquqi: Qur’on ilm talab qilishni erkaklar va ayollar uchun birdek targ‘ib qiladi. Payg‘ambar Muhammad (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): “Ilm talab qilish har bir musulmon uchun farzdir”, deganlar (Ibn Moja rivoyati). Islom tarixining dastlabki davrlarida Oisha (roziyallohu anho) kabi ayollar mashhur olimalar va ustozlar bo‘lgan.
• Mulkka egalik huquqi: Islomda ayollar mulkka egalik qilish va meros olish huquqiga egadirlar. Qur’on Niso 4:7 ^⧉ oyatida ayollar uchun aniq meros ulushlarini belgilab, ularga adolatli ulush kafolatlaydi.
• Nikoh va taloq huquqi: Islomda ayollar nikohda o‘z turmush o‘rtog‘ini tanlash huquqiga egadirlar va ma’lum shartlar asosida ajrashishni ham talab qilishlari mumkin. Payg‘ambar Muhammad (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): “Ayol o‘zi xohlamagan nikohga majburlanishga haqli emas”, deganlar (Sahih Muslim).

Bu huquqlar Islom mohiyatan ayollarga hurmat, qadr-qimmat va mustaqillik berishini ko‘rsatadi. Islom ayollarni ezadi degan da’vo Qur’onning ochiq ta’limotlari va Payg‘ambar Muhammad (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) amaliyotlariga zid keladi.

4. Islomiy jamiyatda ayollarning o‘rni

Islom jamiyatda ayollarning o‘rniga yuksak baho beradi. Ayollar oilaning asosiy tayanchi sifatida qaraladi va ona, qiz hamda opa-singil sifatida hurmat qilinadi. Payg‘ambar Muhammad (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): “Jannat onalarning oyoqlari ostidadir”, deganlar. Bu hadis Islomda ayollarga, ayniqsa onalik maqomiga berilgan ulkan hurmatni ko‘rsatadi.

Islom tarixida ayollar ta’lim, tibbiyot, siyosat va savdo kabi ko‘plab sohalarda jamiyat rivojiga katta hissa qo‘shganlar. Payg‘ambar Muhammadning (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) birinchi rafiqalari Xadicha binti Xuvaylid (roziyallohu anho) muvaffaqiyatli savdogar bo‘lib, Islomning ilk davrlarida uni qo‘llab-quvvatlagan. Oisha (roziyallohu anho) esa yetakchi olima bo‘lib, ko‘plab hadislarning rivoyatchisi hisoblanadi.

Zamonaviy islomiy jamiyatlarda ham ayollar yetakchilik, ilm-fan, tibbiyot va san’at kabi barcha sohalarda faol ishtirok etib kelmoqdalar. Islom ayollarning jamiyatdagi faol ishtirokini ularning qadr-qimmati va sha’nini saqlagan holda qo‘llab-quvvatlaydi.

5. Islomda gender tengligi: noto‘g‘ri tushunilgan tushuncha

Islom misoginistik degan da’vo ko‘pincha ayrim islomiy amaliyotlarning noto‘g‘ri tushunilishi yoki talqin qilinishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, ba’zilar ayollarning hijob o‘rashi yoki ayrim jamiyatlarda gender ajratilishi ayollarni ezish belgisi, deb hisoblaydi. Holbuki, Islomda hijob — bu kamsitish emas, balki hayo va qadr-qimmat ramzidir. Qur’on erkaklar va ayollarning barchasini kamtarlik bilan kiyinishga va o‘zaro hurmat bilan muomala qilishga chorlaydi (Nur 24:31 ^⧉). Hijob kiyish — Allohning hidoyatiga amal qilishni tanlagan musulmon ayolning shaxsiy qaroridir.

Bundan tashqari, ayrim jamiyatlardagi gender ajratilishi ko‘pincha islomiy qonunlardan ko‘ra madaniy urf-odatlarga bog‘liq bo‘ladi. Islom erkaklar va ayollarning muloqotini taqiqlamaydi, balki ularni kamtarlik va o‘zaro hurmat asosida bo‘lishga undaydi. Qur’on ma’naviy qadriyat, axloqiy mas’uliyat va mukofot masalasida tenglikni targ‘ib qiladi. Erkaklar va ayollar amallari uchun birdek javobgardirlar va solihliklari uchun teng mukofot va’da qilingan.

Islom ta’limotlari Alloh huzurida erkaklar va ayollarning tengligini ta’kidlaydi. Rollar va mas’uliyatlardagi farqlar ustunlik mezoni emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi vazifalardir. Qur’onda shunday deyiladi: “Ayollarning zimmasida bo‘lgan majburiyatlarga yarasha, ularning ham (erkaklar ustida) haqlari bordir” (Baqara 2:228 ^⧉).