Islomda ilm izlash juda yuksak qadrlanadi va fan hamda texnologiya islomiy tamaddunni shakllantirishda muhim o‘rin tutgan. Islom ilm olishni ibodatning bir qismi deb biladi. Asrlar davomida musulmon olimlar tomonidan ko‘plab ilmiy kashfiyotlar amalga oshirilgan. Quyida Islomning fan haqidagi qarashlari, tarixiy ilmiy hissalari va zamonaviy texnologiya bilan munosabati yoritiladi.
Islom ilm izlashni hayotning ma’nosini anglash va Alloh bergan vazifani ado etish vositasi deb biladi. Qur’on va Hadisda ilmning ahamiyati ko‘p bora ta’kidlanadi. Payg‘ambar Muhammadga (s.a.v.) nozil bo‘lgan ilk vahiy “O‘qi!” so‘zi bilan boshlangan:
"O‘qi! Seni yaratgan Robbing nomi bilan." Alaq 96: 1⧉ 2⧉ 3⧉ 4⧉ 5⧉
Bu oyat ilm faqat yozma bilim emas, balki Alloh yaratgan olamni anglash ekanini bildiradi. Islom tabiiy fanlar, matematika, astronomiya va tibbiyot kabi barcha foydali sohalarda ilm izlashni qo‘llab-quvvatlaydi. Ilk islomiy davrlarda musulmon olimlar avvalgi sivilizatsiyalarning ilmiy merosini rivojlantirib, yangi yutuqlarga erishganlar.
Islom tarixan tabiatni o‘rganishga undab kelgan. Qur’onda osmonlar, Yer va tabiat hodisalari haqida ko‘plab oyatlar mavjud bo‘lib, ular Allohning qudratiga dalolat qiluvchi alomatlar sifatida keltiriladi. Musulmonlar bu alomatlar ustida tafakkur qilishga da’vat etilgan:
"Ular ustlaridagi osmonga nazar solmaydilarmi? Uni qanday qilib bino qildik va bezadik, unda hech qanday nuqson yo‘q." Qof 50:6 ⧉
"U sizlar uchun yashil daraxtdan olov yaratdi. Bas, sizlar undan yoqasizlar." Yosin 36:80 ⧉
Bu oyatlar tabiatni o‘rganish va anglashga chaqiradi. Ana shu tafakkur Islom oltin davrida yirik ilmiy yutuqlarga olib keldi.
Bu davrda musulmon olimlar astronomiya (Battaniy, Ibn al-Haysam), matematika (Xorazmiy), kimyo (Jobir ibn Hayyon), tibbiyot (Ibn Sino, Ar-Roziy) sohalarida beqiyos hissa qo‘shdilar. Ularning ishlari zamonaviy fan rivojiga poydevor bo‘ldi.
Islom texnologiyadan insoniyat manfaatiga xizmat qilgan holda foydalanishni qo‘llab-quvvatlaydi. Texnologiya jamiyat hayotini yaxshilash vositasi bo‘lishi mumkin va Islom uning ijobiy imkoniyatlarini tan oladi. Tarixda musulmonlar sug‘orish tizimlari, muhandislik va me’morchilikda ilg‘or texnologiyalarni rivojlantirganlar.
Zamonaviy davrda ham Islom sog‘liqni saqlash, ta’lim va barqaror rivojlanish kabi sohalarda texnologiyadan foydalanishni rag‘batlantiradi. Biroq u texnologiya axloqiy me’yorlarga zid bo‘lmasligi, insoniyat va atrof-muhitga zarar yetkazmasligi lozimligini ta’kidlaydi.
Islom axloqi texnologiyadan adolat, inson qadr-qimmati va ma’naviy poklikni saqlagan holda foydalanishni talab qiladi. Masalan, biotexnologiya va gen muhandisligi sohalarida hayotni muhofaza qilish va axloqiy mezonlarga amal qilish zarur deb hisoblanadi.
Tarix davomida musulmon olimlar fan va texnologiya rivojiga ulkan hissa qo‘shganlar. Islom oltin davri (VIII–XIV asrlar) ilm-fan gullab-yashnagan davr bo‘lib, unda qadimgi yunon, rim va hind ilmlari tarjima qilinib, yanada boyitilgan.
Muhim hissalardan ayrimlari:
Bu olimlarning ishlari zamonaviy fan rivojiga asos bo‘lib xizmat qilgan va Islom bilan ilm o‘rtasidagi mustahkam aloqani namoyon etadi.
Ba’zi musulmonlar Qur’ondagi ayrim oyatlar zamonaviy ilmiy kashfiyotlar bilan uyg‘un ekanini ta’kidlaydilar. Xususan, hayotning suvdan yaratilishi, koinot kengayishi kabi tushunchalar bunga misol qilib keltiriladi:
"Har bir tirik narsani suvdan yaratdik. Endi ham iymon keltirmaydilarmi?" Anbiyo 21:30 ⧉
Ko‘plab islom olimlari Qur’on ilmga tafakkur qilishga undashini ta’kidlash bilan birga, ilmiy nazariyalar e’tiqod asoslariga zid kelmasligi kerakligini qayd etadilar. Fan olamni tushuntiradi, Qur’on esa axloqiy va ma’naviy yo‘l-yo‘riq beradi.
Islom fan va texnologiyada axloqiy mas’uliyatni muhim deb biladi. Ilm insoniyatga foyda keltirishi, zarar yetkazmasligi lozim. Sun’iy intellekt, biotexnologiya va gen muhandisligi kabi zamonaviy sohalarda adolat, inson huquqlari va hayotni muhofaza qilish asosiy mezon bo‘lishi kerak.
Islom resurslardan mas’uliyat bilan foydalanish, atrof-muhitni asrash va jamiyat farovonligini ta’minlashga chaqiradi. Jamiyat manfaatiga xizmat qiluvchi texnologiyalar rag‘batlantiriladi, zararli va buzg‘unchi yo‘llar esa man etiladi.