Islom insonlarning mukammal emasligini tan oladi. Har bir inson gunoh qiladi, ammo mo‘minni ajratib turadigan jihat — gunohini tan olib, Allohga chin dildan qaytish istagidir. Tavba (Tavbah) — inson tirik ekan, doimo ochiq bo‘lgan eshikdir. Qur’on va Sunnat gunohning jiddiyligini ham, chin dildan qaytgan bandalar uchun Allohning cheksiz rahmatini ham ta’kidlaydi.
Islomda gunoh — Allohning amrlariga yoki Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning sunnatlariga zid bo‘lgan har qanday amal hisoblanadi. Gunohlar katta (kaboir) va kichik (sag‘oir) bo‘lishi mumkin bo‘lib, ular nafaqat shaxsga, balki jamiyatning ma’naviy holatiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
"Sizlarga yetgan musibatlar qo‘llaringiz bilan qilgan amallaringiz sababidandir. Holbuki, U ko‘pini kechirib yuboradi." Shuro 42:30 ⧉
Shunga qaramay, gunohlar boshi berk ko‘cha emas — Islom doimo tavba va isloh orqali Allohga qaytish yo‘lini ochiq qoldiradi.
Katta gunohlarga Allohga shirk keltirish, qotillik, o‘g‘rilik, yolg‘on guvohlik berish, zulm, g‘iybat qilish va ota-onaga itoatsizlik kabi amallar kiradi. Bular Qur’on va Hadislarda ochiq-oydin qaytarilgan.
"Agar sizlar qaytarilgan katta gunohlardan saqlansangizlar, kichik gunohlaringizni kechirib yuboramiz va sizlarni ulug‘ manzilga kiritamiz." Niso 4:31 ⧉
Kichik gunohlar ham e’tiborsizlik bilan va doimiy ravishda qilinsa, og‘ir gunohlarga aylanishi mumkin. Shu sababli Islomda doimiy o‘zini hisobga olish va tavba qilish targ‘ib etiladi.
Tavba — gunoh qilgandan so‘ng Allohga chin dildan qaytishdir. U gunohdan pushaymon bo‘lishni, gunohni tark etishni, unga qaytmaslikka qat’iy qaror qilishni va agar gunoh boshqalarga zarar yetkazgan bo‘lsa, ularning haqqini ado etishni o‘z ichiga oladi. Alloh tavba qiluvchilarni sevadi.
"Albatta, Alloh ko‘p tavba qiluvchilarni va poklanuvchilarni sevadi." Baqara 2:222 ⧉
Tavba hatto qayta-qayta xatoga yo‘l qo‘yilganda ham qabul qilinadi — agar u chin dildan bo‘lsa va o‘lim lahzasigacha kechiktirilmasa.
Allohning rahmati har qanday gunohdan ulug‘dir. Qur’on hatto eng og‘ir gunohlarni qilgan insonlar ham chin dildan tavba qilsalar, umidsizlikka tushmasliklari kerakligini ta’kidlaydi.
"Ayting: «Ey o‘z jonlariga zulm qilgan bandalarim! Allohning rahmatidan umid uzmanglar. Albatta, Alloh barcha gunohlarni mag‘firat qiladi»." Zumar 39:53 ⧉
Bu oyat Qur’ondagi eng umidbaxsh oyatlardan biri bo‘lib, aybdorlik yukini ko‘tarib yurgan har bir qalbga taskin beradi.
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.), gunohsiz bo‘lishlariga qaramay, kuniga yetmish martadan ortiq Allohdan mag‘firat so‘rar edilar. Bu u zotning kamtarligi va Alloh bilan doimiy bog‘liqlikning namunasi bo‘lib, mo‘minlarni hech qachon o‘zini beg‘unoh deb bilmaslikka o‘rgatadi.
"Allohga qasamki, men Allohdan mag‘firat so‘rayman va Unga tavba qilaman, kuniga yetmish martadan ortiq." (Buxoriy rivoyati)
Ulamolar chin dildan qilingan tavba uchun quyidagi shartlarni sanab o‘tganlar:
Tavbani kechiktirmaslik lozim, chunki kelajak kafolatlanmagan. Tungi namozlar, ko‘z yoshlar va yolg‘iz holdagi duolar chin tavbaning sevimli ko‘rinishlaridandir.
Inson necha bor yiqilmasin, Islom uni chin dildan va kamtarlik bilan yana turishga undaydi. Gunoh — sinovdir, ammo tavba — keng ochiq eshikdir. Tavba orqali qalblar poklanadi, umid yangilanadi va Alloh sari yo‘l yana davom etadi.
Hech qachon umidsizlikka tushmang — chin dildan qaytilsa, Alloh kechirishga va martabangizni yuksaltirishga doimo tayyordir.