Qur’onda ko‘plab hayvonlar shunchaki mavjudot sifatida emas, balki Allohning ijodiy qudratini ko‘rsatuvchi alomatlar (oyatlar) va axloqiy tafakkur manbalari sifatida zikr etiladi. Ba’zilari qissalarda ishtirok etadi, boshqalari tabiatdagi vazifasi uchun maqtaladi, yana ko‘plari sabr, itoat yoki aldov kabi saboqlarni o‘rgatish uchun keltiriladi. Islom hayvonlarni ham insonlar kabi “jamoalar” deb biladi va ularga rahm-shafqat, hurmat hamda g‘amxo‘rlik ko‘rsatishni buyuradi. Hayvonlar ustida tafakkur qilish ilohiy tartibni anglash va barcha tirik mavjudotlarga munosabatimiz uchun mas’uliyatni kuchaytiradi.
Qur’on mo‘minlarni hayvonot olami ustida ko‘p bora tafakkur qilishga chorlaydi — bu yaratilishning ulkan manzarasida Allohning hikmati, rahmati va aniqligiga dalolatdir.
“Yer yuzida yuruvchi biror jonzot ham, qanotlari bilan uchuvchi biror qush ham yo‘qki, ular sizlar kabi jamoatlar bo‘lmasin.” An'om 6:38 ⧉
Chumolidan tortib filigacha — har bir mavjudot kamtarlik va idrok bilan qaraganlar uchun alomatdir.
“An-Nahl” (“Asalari”) surasida asalarining ilohiy ilhom olishi va shifobaxsh mahsulot ishlab chiqarishi zikr etiladi.
“Parvardigoring asalariga vahiy qildi: ‘Tog‘lardan, daraxtlardan va odamlar quradigan uy-joylardan o‘zingga maskanlar tut... so‘ng barcha mevalardan yegin va Parvardigoring yo‘llari bo‘ylab yurgin’.” Nahl 16: 68⧉ 69⧉
Asalari itoat va tabiiy tartib ramzidir — u yaratilish uchun foyda va muvozanat bilan o‘z vazifasini bajaradi.
“An-Naml” (“Chumoli”) surasida bir chumolining o‘z jamoasini yaqinlashib kelayotgan lashkardan ogohlantirgani zikr etiladi — bu hayvonlarning idroki va muloqotini ko‘rsatadi.
“Nihoyat, ular chumolilar vodiysiga yetib kelganlarida, bir chumoli dedi: ‘Ey chumolilar! Uylaringizga kiringlar, Sulaymon va uning askarlari sezmagan holda sizlarni bosib ketmasin’.” Naml 27:18 ⧉
Sulaymon (a.s.) bu so‘zlardan tabassum qildi — bu chumolining donoligini e’tirof etish bo‘lib, hayvonlar ham idrokli va e’tiborga loyiq ekanini ko‘rsatadi.
Hudhud qushi Payg‘ambar Sulaymon (a.s.) qissasida muhim rol o‘ynab, Saba malikasi va uning xalqining quyoshga sig‘inishi haqidagi xabarni keltiradi.
“Ko‘p o‘tmay hudhud kelib dedi: ‘Men sen bilmagan narsani bildim... Men ularning ustidan hukmronlik qilayotgan bir ayolni topdim’.” Naml 27: 22⧉ 23⧉
Bu qush haqiqat elchisi va yagona Allohga da’vat uchun sabab bo‘ladi.
Qur’ondagi eng uzun suralardan biri — “Al-Baqara” (“Sigir”) surasi Isroil farzandlariga itoat sinovi sifatida sigir so‘yish buyurilgan qissa bilan nomlangan.
“Albatta, Alloh sizlarga bir sigirni so‘yishni buyuradi...” Baqara 2:67 ⧉
Ularning ikkilanishi va ortiqcha savollari ilohiy ko‘rsatmaga kamtarlik va ishonch bilan bo‘ysunish sabog‘iga aylandi.
“Ashobul Kahf” (G‘or ahli) qissasida sodiq it g‘orni qo‘riqlab yotgani bilan zikr etiladi — muqaddas rivoyatda hayvon uchun kam uchraydigan sharaf.
“Ularning iti esa kiraverishda oldingi oyoqlarini cho‘zib yotar edi...” Kahf 18:18 ⧉
Bu oyat Islomda hayvonlarning sadoqati va ilohiy hikoyadagi o‘rniga berilgan qadrni ko‘rsatadi.
Qur’onda ayrim hayvonlar axloqiy va ma’naviy saboqlarda keltiriladi:
Bu hayvonlarning har biri muhim axloqiy va aqidaviy tushunchalarni yoritadi.
Qur’onda doimo bevosita aytilmasa-da, hadislar hayvonlarga rahm-shafqat va g‘amxo‘rlik qilishni qat’iy ta’kidlaydi. Islom hayvonlarga zulmni man etadi va hatto so‘yishda ham muloyimlikni buyuradi.
“Yer yuzida yuruvchi biror jonzot yo‘qki, uning rizqi Alloh zimmasida bo‘lmasin...” Hud 11:6 ⧉
Hayvonlar Allohning yaratig‘i bo‘lib, insonlarga suiiste’mol uchun emas, balki parvarish, hamrohlik va tafakkur uchun omonat qilib berilgan.
Qur’ondagi hayvonlar shunchaki tashbeh emas — ular tirik oyatlar, ilohiy hikmat ramzlari va yaratilish uyg‘unligini eslatib turuvchi belgilaridir. Islom hayvonlarga qarashni vositadan ustozga, hamrohga va Yaratganning alomatlariga (oyatlar) ko‘taradi.
Ularning Qur’ondagi o‘rni, xulqi va xabarlari ustida tafakkur qilish mo‘minni hayrat, shukronalik va tabiat oldidagi mas’uliyatga chorlaydi.