Islomda Muso payg‘ambar (ingliz tilida Moses nomi bilan tanilgan) eng muhim va ulug‘ payg‘ambarlardan biridir. U Qur’onda boshqa har qanday payg‘ambardan ko‘ra ko‘proq zikr etilgan bo‘lib, uning qissasi islomiy ta’limotlarning markaziy qismidir. Muso payg‘ambar Bani Isroilni Fir’avn zulmidan ozod etishda muhim rol o‘ynagan va Allohning xabarini odamlarga yetkazgan. Quyida Muso payg‘ambarning hayoti va da’vati Islom nuqtayi nazaridan bayon qilinadi.
Muso payg‘ambar (a.s.) Misrda Fir’avn Bani Isroilning barcha erkak chaqaloqlarini o‘ldirishni buyurgan davrda tug‘ilgan. Onasi uning hayotidan qo‘rqib, Allohning ilhomi bilan uni savatchaga solib, Nil daryosiga qo‘yib yubordi. Alloh savatchani Fir’avn saroyiga yetkazdi. Uni Fir’avnning xotini Osiyo (a.s.) topib olib, rahmi kelib, uni asrab olishga qaror qildi.
Fir’avn saroyida ulg‘ayganiga qaramay, Muso payg‘ambar (a.s.) har doim Bani Isroilga mansubligini his qilib yashadi. Saroy hayoti bilan xalqining azob-uqubatlari o‘rtasidagi ichki ziddiyat uning hayotida muhim o‘rin tutdi. Voyaga yetgach, u xalqining Fir’avn zulmi ostidagi ahvolini yanada chuqur anglay boshladi va payg‘ambarlik mas’uliyatini his etdi.
Qur’onda Muso payg‘ambarning bir isroillikni himoya qilayotganida bir misrlikni tasodifan o‘ldirib qo‘ygach, Misrdan qochib ketgani bayon qilinadi. U Madyan yurtiga borib, u yerda boshpana topdi va Shu’ayb payg‘ambarning (Yetr) oilasi uchun ishladi. Aynan shu davrda Alloh uni payg‘ambarlikka tanlab, Misrga qaytib, Fir’avn bilan yuzma-yuz turib, Bani Isroilni ozod etishni buyurdi.
Alloh Muso payg‘ambarga (a.s.) Misrga qaytib, Fir’avnga Uning xabarini yetkazishni, Bani Isroilni qullikdan ozod qilishni va yagona Allohga ibodat qilishga chaqirishni buyurdi. Muso payg‘ambar avvaliga bu ulkan vazifa oldida o‘zini ojiz his qildi va Allohdan akasi Horun (Harun)ni yordamchi qilib berishni so‘radi. Alloh uning iltimosini qabul qildi va ular birgalikda Fir’avn huzuriga bordilar.
Fir’avn takabburlik bilan Allohning da’vatini rad etdi va o‘zini iloh deb da’vo qildi. Muso payg‘ambar ko‘rsatgan alomat va mo‘jizalarga — asosi ilonga aylanishi va qo‘lining nur sochishiga qaramay — Fir’avn iymon keltirmadi.
Fir’avnning qaysarligiga javoban Alloh Misr ahliga bir qator ogohlantiruvchi balolar yubordi: toshqinlar, chigirtkalar, qurbaqalar va Nil suvining qonga aylanishi. Har safar Fir’avn tavba qilishdan bosh tortdi. Oxir-oqibat Alloh Muso payg‘ambarga Bani Isroilni Misrdan olib chiqib, dengiz orqali najot topishni buyurdi.
Fir’avn va uning lashkari Bani Isroilni quvib yetganida, Alloh Muso payg‘ambarga (a.s.) asosi bilan Qizil dengizni urishni buyurdi. Mo‘jiza yuz berdi: dengiz yorilib, quruq yo‘l hosil bo‘ldi va Bani Isroil undan o‘tib ketdi. Fir’avn lashkari ortidan quvganida esa dengiz yana yopilib, ularning barchasi cho‘kib ketdi.
Bu voqea Bani Isroil tarixida muhim burilish bo‘lib, Fir’avn zulmidan ozodlik ramziga aylandi. Qur’onda bu hodisa Allohning qudrati va mazlum bandalariga bo‘lgan rahmatining yaqqol belgisi sifatida keltiriladi.
Dengizdan o‘tgach, Bani Isroil sahroda qirq yil sarson-sargardon bo‘ldi. Shu davrda Muso payg‘ambar Tavrotni qabul qildi. Bu davr turli sinovlar bilan kechdi: ba’zan xalq Allohdan yuz o‘girib, itoatsizlik qildi va buning oqibatida jazoga duchor bo‘ldi. Shunga qaramay, Muso payg‘ambar sobit yetakchi bo‘lib qolib, ularni to‘g‘ri yo‘lga da’vat etishda davom etdi.
Qizil dengizdan o‘tilgach, Muso payg‘ambar (a.s.) Tur tog‘iga chiqdi va u yerda Alloh Tavrotni nozil qildi. Tavrot Bani Isroil uchun ilohiy qonunlar va buyruqlarni o‘z ichiga olgan bo‘lib, ularga Allohga va bir-birlariga nisbatan burchlarini o‘rgatdi.
Sahrodagi hayot davomida Bani Isroil ko‘plab sinovlarga duch keldi. Ularning sabrsizligi va itoatsizligi ayrim paytlarda og‘ir oqibatlarga olib keldi. Masalan, ular oltin buzoqqa sig‘inib, Allohni g‘azablantirdilar. Muso payg‘ambar ularni tanbeh berdi; tavba qilganlar kechirildi, ammo gunohkorlar jazoga duchor bo‘ldilar.
Shu qiyinchiliklarga qaramay, Muso payg‘ambar o‘z xalqini hidoyatga yetaklashda davom etdi. U iymon, sabr va Allohning irodasiga bo‘ysunish muhimligini ta’kidladi hamda itoatsizlik oqibatlarini eslatib turdi.
Islomda Muso payg‘ambar (a.s.) eng buyuk payg‘ambarlardan biri hisoblanadi va uning hayoti musulmonlar uchun muhim saboqlarga boy. U qiyinchiliklar qarshisida sabr, matonat va Allohga bo‘lgan ishonch namunasidir. Shuningdek, u kuchli yetakchi bo‘lib, xalqini katta sinovlar orqali boshqarib, yagona Allohga ibodat qilishni mustahkamladi.
Muso payg‘ambar Qur’onda boshqa har qanday payg‘ambardan ko‘ra ko‘proq zikr qilinadi va uning qissasi ko‘plab suralarda batafsil bayon etiladi. Fir’avn bilan bo‘lgan to‘qnashuvi takabburlik, zulm va kufrning oqibatlari haqida ogohlantirsa, uning Allohga suyanishi kamtarlik va itoatning yorqin namunasidir.
Muso payg‘ambarning merosi faqat o‘z davri bilan cheklanib qolmaydi. U adolat, rahm-shafqat va yakkaxudolik da’vatini olib kelgan payg‘ambar sifatida ulug‘lanadi. Islom tarixida uning ta’limotlari bugungi kungacha musulmonlarga yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi. U “Ulul azm” — besh buyuk payg‘ambardan biri bo‘lib, bu toifaga Nuh, Ibrohim, Muso, Iso va Muhammad (s.a.v.) kiradi.
Shuningdek, Muso payg‘ambar (a.s.) Qiyomat kuni shafoatchilardan biri bo‘lishi zikr qilinadi. Uning Allohga bo‘lgan sobit iymoni va risolatiga sadoqati musulmonlar uchun hayotiy ibrat bo‘lib qoladi.