Islomda g‘ayb olamiga iymon keltirish farishtalar va Iblis (shayton)ga iymon keltirishni ham o‘z ichiga oladi. Farishtalar — Allohning buyruqlarini bajaradigan va o‘ziga xos vazifalarga ega bo‘lgan yaratilgan zotlardir. Iblis esa aslida jinlardan bo‘lib, Allohga itoat etmay qo‘ygani sababli yovuzlik manbaiga aylangan. Quyida Islom nuqtai nazaridan farishtalar va Iblisning o‘rni haqida so‘z yuritamiz.
Islomda farishtalar (arabcha: “Mala’ika”) nurdan yaratilgan zotlar hisoblanadi. Ular pok va Allohga to‘liq itoatkor bandalar bo‘lib, yaxshilik va yomonlik o‘rtasida tanlash uchun erkin irodaga ega emaslar. Ularning asosiy vazifasi — Allohning irodasini ado etish va Uning buyruqlarini so‘zsiz bajarishdir. Farishtalar g‘ayb olamiga mansub bo‘lib, Allohning amri bilan insonlar hayotida turli vazifalarni bajaradilar.
Farishtalarning vazifalari turlicha bo‘lib, har birining o‘ziga xos topshirig‘i bor. Islomda mashhur farishtalardan ayrimlari:
Farishtalar erkin irodaga ega bo‘lmagani sababli Allohga mutlaqo itoatkor bo‘ladilar. Ular ibodat qilinmaydi, chunki ularning yagona vazifasi — Allohning buyruqlarini bajarishdir. Musulmonlar farishtalarning borligiga iymon keltirishlari shart, chunki bu Islom aqidasining muhim qismidir. Ular ko‘zga ko‘rinmaydi, ammo Allohning izni bilan amalga oshiradigan ishlari orqali ta’siri namoyon bo‘ladi.
Farishtalar musulmonlarning kundalik hayotida ham muhim o‘ringa ega bo‘lib, ularning ishtiroki ko‘plab ruhiy holatlarda seziladi. Ular hidoyat, himoya va madad bilan bog‘liq vazifalarni Allohning amri bilan bajaradilar. Ba’zi farishtalar insonning hayotidagi muhim onlarda — tug‘ilish, o‘lim yoki mushkul vaziyatlarda yordam uchun yuboriladi.
Masalan, Kiraman Kotibin farishtalari har bir insonning amallarini yozib boradi. Har bir inson bilan ikki farishta bo‘ladi: biri yaxshi amallarni, ikkinchisi yomon amallarni qayd etadi. Bu farishtalar insonning tanloviga aralashmaydi, faqat yozib boradi, va bu yozuvlar Qiyomat kunida dalil sifatida keltiriladi.
Shuningdek, farishtalar mo‘minlarni Allohning amri bilan balo va zararlaridan asrashlari ham aytiladi. Ba’zi farishtalar kasallik, baxtsiz hodisa yoki vasvasa kabi jismoniy va ma’naviy xatarlardan himoya qilish vazifasini bajaradi.
Farishtalar ibodat vaqtida ham mo‘minlarga hamroh bo‘lishadi. Allohni zikr qilinadigan majlislarga atrof bo‘lib, u yerda ibodat qilayotganlar uchun duo va baraka so‘rashlari rivoyat qilinadi.
Iblis Islomda shayton sifatida tanilgan. U aslida jinlardan bo‘lib, jinlar tutunsiz olovdan yaratilgan mavjudotlardir. Farishtalardan farqli o‘laroq, jinlar erkin irodaga ega bo‘lib, Allohga itoat qilish yoki itoatsizlikni tanlashlari mumkin. Iblis jinlar orasida ibodat va ilmi bilan mashhur bo‘lib, ulug‘ martabaga erishgan edi.
Biroq Alloh Odam Atoni (ilk insonni) yaratgach, farishtalarga va Iblisga unga hurmat sifatida sajda qilishni buyurdi. Iblis esa bosh tortdi. U o‘zini olovdan, Odam Atoni esa loydan yaratilganini bahona qilib, o‘zini ustun ko‘rdi va sajdani rad etdi. Bu kibr va g‘ururning namoyoni bo‘lib, uning halokatiga sabab bo‘ldi.
Alloh Iblisning itoatsizligidan g‘azablanib, uni Jannatdan quvdi va la’natladi. Shundan so‘ng Iblis odamlarni haq yo‘ldan ozdirishga, ularni gunoh va itoatsizlikka boshlashga qasam ichdi. U insoniyatning ashaddiy dushmani bo‘lib, odamlarni Allohga ibodatdan chalg‘itish va kufrga yetaklash uchun tinmay harakat qiladi.
Iblis quvilgan bo‘lsa-da, u butunlay kuchsiz emas. U insonlarga vasvasa qilib, yomon fikrlarni singdirishi va gunohga undashi mumkin. Ammo u hech kimni majburan gunohga tiqa olmaydi. Islomda inson o‘z amali uchun o‘zi javobgar, va u Iblis vasvasasiga qarshi turishi, Allohga itoat qilishi hamda ibodat va duo orqali Undan panoh so‘rashi kerakligi o‘rgatiladi.
Iblisning mo‘min hayotidagi “vazifasi” — vasvasa va aldov orqali insonni gunohga, shubha va adashishga boshlashdir. U qalbga shubha solib, bandani ibodatdan sovutishga yoki Allohning buyruqlarini mensimaslikka undaydi. Ayniqsa, ibodatda sobit bo‘lgan mo‘minlarni kuchliroq nishonga olib, ularning qat’iyatini susaytirishga harakat qiladi.
Musulmonlar Iblisdan Allohga panoh tilashga buyurilgan. Masalan, Qur’on tilovatini boshlashda yoki vasvasa paytida “A’udhu billahi min ash-shaytan ir-rajim” (“Quvilgan shaytondan Allohning panohiga sig‘inaman”) deyish eng mashhur panoh so‘rash zikridir. Shuningdek, Qur’onning Fotiha surasi va boshqa duolarni o‘qish ham mo‘minni vasvasadan himoya qilishga sabab bo‘ladi.
Iblis yomonlikni pichirlashi mumkin bo‘lsa-da, Islomda mo‘min iymon, solih amal va Allohni ko‘p zikr qilish bilan unga qarshi turishga qodir ekani ta’kidlanadi. Alloh bandaga vasvasani yengishga kuch beradi. Natijada mo‘minning muvaffaqiyati — Allohga sodiq qolish, gunohdan tiyilish va ibodatda sobit turish bilan belgilanadi.
Iblisning oxirgi oqibati ma’lum: Qiyomat kuni u do‘zaxga tashlanadi. Iblis, shuningdek jinlar va insonlar orasidan uning vasvasasiga ergashganlar ham Allohga qarshi bosh ko‘targanlari va boshqalarni adashtirganlari uchun Jahannam azobiga duchor bo‘ladilar.
Qur’on shayton qiyomatga qadar odamlarni ozdirishga urinishi haqida ogohlantiradi. Biroq Allohning hidoyatiga ergashgan va Iblis vasvasasini rad etganlar abadiy Jannat bilan mukofotlanadilar. Qiyomat kuni Iblis mo‘minlar ustidan hech qanday kuchga ega bo‘lmaydi va o‘z qilmishi uchun javob beradi.
Musulmonlar Iblisning vasvasa qilishi vaqtincha ekaniga iymon keltiradilar. Qiyomat kuni uning ta’siri tugaydi va u kibr hamda itoatsizligi sabab jazolanadi. Unga quloq tutganlar ham javobgar bo‘ladilar. Ammo mo‘minlar vasvasaga qarshi turib, haq yo‘ldan og‘ishmay yashasalar, Allohning rahmati bilan Jannatga sazovor bo‘ladilar.