Islomning Besh Ustuni musulmon hayotining asosini tashkil etadi. Ular musulmonning e’tiqodi va amaliyotining har bir jihatini yo‘naltiradi hamda Alloh bilan bevosita bog‘lanishni ta’minlaydi. Bu ustunlar musulmon shaxsi va ma’naviyatining ajralmas qismidir. Quyida har bir ustun batafsil bayon qilinadi va ularning Islomdagi ahamiyatini ko‘rsatish uchun Qur’oniy dalillar keltiriladi.
Shahodat — imon keltirish kalimasi — Islomning birinchi ustunidir. U sodda, ammo nihoyatda qudratli bayonotdir: “Allohdan o‘zga iloh yo‘q va Muhammad Allohning rasulidir.” Bu bayonot Islomning asosiy e’tiqodlarini qabul qilishni anglatadi. Islomni qabul qilmoqchi bo‘lgan har bir kishi uchun Shahodatni aytish zarurdir.
“Alloh O‘zidan boshqa iloh yo‘qligiga guvohlik berdi, farishtalar va ilm egalari ham adolat bilan guvohlik berishdi. Undan o‘zga iloh yo‘q. U Qudratli va Hikmatlidir.” Oli Imron 3:18 ⧉
Shahodatni aytish orqali musulmonlar Allohning yagonaligini (Tavhidni) tasdiqlaydilar va Muhammad payg‘ambarni (s.a.v.) Uning oxirgi rasuli sifatida qabul qiladilar. Bu faqat og‘zaki bayonot emas, balki Islom ta’limotlariga muvofiq yashashga umrbod majburiyatdir. Shuningdek, bu Islomni qabul qilish yo‘lidagi ilk qadam hisoblanadi.
Namoz — Islomning ikkinchi ustuni bo‘lib, kuniga besh mahal ado etiladi: tongda (Bomdod), peshinda (Peshin), asrda (Asr), quyosh botganda (Shom) va kechasi (Xufton). Bu namozlar banda bilan Alloh o‘rtasidagi bevosita aloqani ta’minlaydi va Uning huzurida doimiy hushyorlikni mustahkamlaydi.
“Albatta, namoz mo‘minlarga belgilangan vaqtlarda farz qilindi.” Niso 4:103 ⧉
Namoz faqat ibodat amali bo‘lib qolmay, balki musulmonning Allohga bo‘ysunishini eslatib turadi. Jismoniy harakatlar (tik turish, ruku‘ va sajda) bo‘ysunish, kamtarlik va hurmatni ifodalaydi. Namozda Qur’on oyatlari tilovat qilinadi, xususan, Surah Fotiha 1: 1⧉ 2⧉ 3⧉ 4⧉ 5⧉ 6⧉ 7⧉) har bir namozning muhim qismi hisoblanadi.
Jamoat namozlari, ayniqsa juma namozi (Jumu‘a), musulmonlar o‘rtasida hamjihatlikni kuchaytiradi va ijtimoiy rishtalarni mustahkamlaydi. Namoz Alloh bilan munosabatni doimo eslatib turadi va qalbni poklash vositasidir.
Zakot — Islomning uchinchi ustuni bo‘lib, molni poklaydigan majburiy sadaqadir. Odatda u yillik jamg‘armaning 2,5 foizi miqdorida beriladi. Zakotning maqsadi molni poklash va muhtojlarga taqsimlashdir.
“Ularning molidan sadaqa olgin, u bilan ularni poklaysan va ularni barakali qilasan hamda ular uchun duo qilasan.” Tavba 9:103 ⧉
Zakot berish orqali musulmonlar ijtimoiy adolat, tenglik va rahm-shafqatga sodiqligini namoyon etadilar. Bu boylar bilan kambag‘allar o‘rtasidagi tafovutni kamaytiradi va muhtojlar ta’minlanishini ta’minlaydi. Zakot faqat moliyaviy majburiyat emas, balki Allohga shukr va kamtarlikni ifodalovchi ma’naviy amal hamdir.
Zakot kambag‘allar, muhtojlar, yetimlar, musofirlar va qarzdorlarga beriladi. U faqat berilgan mol bilan emas, balki ochko‘zlik va xudbinlikdan qalbni poklash bilan ham bog‘liqdir.
Ro‘za — Islomning to‘rtinchi ustuni bo‘lib, muqaddas Ramazon oyida ado etiladi. Musulmonlar tongdan quyosh botguncha ovqat, ichimlik va boshqa jismoniy ehtiyojlardan tiyiladilar. Ro‘za o‘zini tuta bilish, ma’naviy hushyorlikni oshirish va muhtojlarning holatini his etish vositasidir.
“Ey imon keltirganlar! Sizlardan oldingilarga farz qilinganidek, sizlarga ham ro‘za farz qilindi, shoyad taqvodor bo‘lsangiz.” Baqara 2:183 ⧉
Ro‘za faqat ovqat va ichimlikdan tiyilish emas, balki yolg‘on, g‘iybat va g‘azab kabi gunoh ishlardan saqlanishni ham o‘z ichiga oladi. Bu tafakkur, o‘zini nazorat qilish va ma’naviy o‘sish davridir. Ro‘za orqali musulmonlar Allohga bo‘lgan ixlosini oshiradilar va U bilan aloqasini mustahkamlaydilar.
Ramazon oyi sadaqa va ibodatlar bilan boyitiladi. Har kuni ro‘za iftor deb ataladigan taom bilan ochiladi va ko‘pincha oila hamda jamoa bilan birga ado etiladi. Bu davr qalbni poklash va gunohlardan mag‘firat so‘rash fursatidir.
Haj — Islomning beshinchi ustuni bo‘lib, jismoniy va moliyaviy imkoniyati bo‘lgan har bir musulmon umrida kamida bir marta Makka shahriga ziyorat qilishi lozim. Haj har yili Zulhijja oyida amalga oshiriladi va butun dunyodan musulmonlarni birlashtiradigan chuqur ma’naviy safardir.
“Ibrohimga Uy (Ka’ba) joyini belgilab berganimizda: ‘Menga hech narsani sherik qilma va Mening Uyimni tavof qiluvchilar, namozda tik turuvchilar, ruku‘ va sajda qiluvchilar uchun pokla’, dedik.” Haj 22:26 ⧉
Haj musulmonlarga mag‘firat so‘rash, o‘zini poklash va Allohga bo‘lgan sadoqatini yangilash imkonini beradi. Ziyorat davomida Tavof (Ka’bani aylanib chiqish), Arafotda turish va Minoda shaytonga ramziy tosh otish kabi marosimlar bajariladi. Bu amallar Ibrohim payg‘ambar (a.s.) va uning oilasining Allohga bo‘ysunishini yodga soladi.
Haj umumiy ibodat bo‘lib, millionlab musulmonlar Makka shahrida jamlanadi va ummat birligini his etadilar. Bu tajriba kamtarlik, tenglik va umumiy islomiy qadriyatlarni mustahkamlaydi.