Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) Islomda oxirgi payg‘ambar sifatida e’zozlanadi. U zot yetakchiliklari, yuksak axloqlari va insoniyat tarixiga ko‘rsatgan beqiyos ta’siri bilan tanilgan. U zotning ta’limotlari va sunnatlari Islom dinining poydevorini tashkil etib, butun dunyodagi milliardlab insonlar hayotiga ta’sir ko‘rsatgan. Quyida u zotning hayoti, da’vatlari va qoldirgan merosi haqida batafsil bayon qilinadi.
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) 570-yilda Makka shahrida (bugungi Saudiya Arabistoni hududida) dunyoga kelganlar. U zot mintaqada nufuzli bo‘lgan Quraysh qabilasiga mansub edilar. Otalari Abdulloh u zot tug‘ilishlaridan oldin vafot etgan, onalari Omina esa Muhammad (s.a.v.) olti yoshga to‘lganlarida vafot etib, u zot yetim qolganlar. Dastlab bobolari Abdulmuttalib, keyinchalik amakilari Abu Tolib u zotni tarbiya qilgan.
Ota-onasiz ulg‘ayishdagi qiyinchiliklarga qaramay, Muhammad (s.a.v.) halollik, mehribonlik va pok vijdonlari bilan tanilganlar. U zotga yuksak xulqlari sababli “Al-Amin” (Ishonchli) laqabi berilgan. Yoshligidanoq mas’uliyatli bo‘lib, donishmandlik va yetuklik alomatlarini namoyon etganlar.
25 yoshlarida u zot o‘zlaridan 15 yosh katta bo‘lgan, boy va hurmatli ayol – Xadicha (r.a.) bilan nikoh qurganlar. Xadicha (r.a.) u zotning payg‘ambarliklariga birinchi bo‘lib iymon keltirganlardan bo‘lib, ularning oilasi o‘zaro hurmat va muhabbatga asoslangan edi. Ularning bir necha farzandlari bo‘lgan, ulardan eng mashhuri qizlari Fotima (r.a.)dir. Bu davrda Muhammad (s.a.v.) Xadicha (r.a.)ning savdolarini yuritib, halol va ishonchli shaxs sifatidagi obro‘larini yanada mustahkamlaganlar.
Payg‘ambar (s.a.v.)ning hayotlaridagi bu ilk davr u zotning axloqiy poydevorini shakllantirdi. Quraysh muhitida va Xadicha (r.a.) bilan hayot kechirish tajribasi keyinchalik xalqni boshqarish va yo‘lga solishda muhim tayyorgarlik bo‘lib xizmat qildi.
40 yoshga to‘lganlarida Muhammad (s.a.v.) Makka atrofidagi tog‘larda joylashgan Hiro g‘origa chekinib, yolg‘izlikda tafakkur va ibodat bilan mashg‘ul bo‘lar edilar. Aynan shu davrda u zotga farishta Jibril (a.s.) orqali Allohdan birinchi vahiy nozil bo‘ldi. Ilk nozil bo‘lgan oyatlar Surah Alaq 96: 1⧉ 2⧉ 3⧉ 4⧉ 5⧉ dan bo‘lib, mazmunan: “Yaratgan Rabbing nomi bilan o‘qi”, deb boshlanadi.
Bu voqea Muhammad (s.a.v.)ning payg‘ambarlik missiyasi boshlanishiga sabab bo‘ldi. Keyingi 23 yil davomida u zotga vahiylar nozil bo‘lib bordi va ular keyinchalik Qur’on shaklida jamlandi. Qur’on oyatlari Allohning yagonaligi, adolat, rahm-shafqat hamda go‘zal xulqning zarurligini ta’kidlaydi.
Dastlab Muhammad (s.a.v.) vahiylarni eng yaqinlari bilan bo‘lishgan: Xadicha (r.a.), qarindoshlari va yaqin do‘stlari, jumladan Ali (r.a.). Islomning ilk izdoshlari Makkadagi rahnamolar tomonidan masxara, tazyiq va tahdidlarga duch kelgan, chunki yangi din ularning qadimiy odatlari va hokimiyatiga tahdid sifatida ko‘rilgan.
Shunga qaramay, Payg‘ambar (s.a.v.) o‘z da’vatlarida sobit qolganlar. Vahiylar faqat ibodat va e’tiqod masalalarinigina emas, balki ijtimoiy, huquqiy va siyosiy masalalarni ham qamrab oldi. Shu orqali Muhammad (s.a.v.) namoz va ibodatdan tortib, nikoh, oila, jamiyat tartibi va boshqaruvgacha bo‘lgan ko‘plab sohalarda yo‘l-yo‘riq berganlar.
Muhammad (s.a.v.)ning da’vatlari yoyila boshlagan sari, Makka rahnamolari va Quraysh qabilasining qarshiligi kuchaydi. Ular Ka’ba atrofida shakllangan butparast e’tiqod va ijtimoiy-iqtisodiy mavqe‘larini yo‘qotishdan qo‘rqardilar. Shu bois Payg‘ambar (s.a.v.) va musulmonlar tazyiq, qiynoq va iqtisodiy boykotlarga duchor etildi.
Bu davrda Payg‘ambar (s.a.v.) tinchlik, adolat va tenglik g‘oyalarini targ‘ib qilishda davom etganlar. U zotning bu qadar og‘ir sharoitda ham sobit turishlari Allohga bo‘lgan iymonlari va vazifalariga sadoqatlarining yaqqol dalilidir.
Shuningdek, shu og‘ir yillarda Payg‘ambar (s.a.v.) ba’zi sahobalarni Habashistonga (bugungi Efiopiya) yuborganlar. Ular u yerda nasroniy podshoh Najoshiy himoyasida dinlarini erkin ado etish imkonini topganlar. Bu voqea diniy bag‘rikenglik va zulmga uchraganlarni himoya qilish muhimligini ko‘rsatadi.
Makkadagi tazyiqlar kuchayib borgach, 622-yilda Payg‘ambar (s.a.v.) va sahobalar Madinaga hijrat qilishga majbur bo‘ldilar. Hijrat Islom taqvimining boshlanish nuqtasi bo‘lib, Madinada ilk musulmon jamiyatining shakllanishiga asos bo‘ldi.
Madinaga hijrat Islom tarixidagi burilish nuqtasi bo‘ldi. U musulmonlarga xavfsiz makon yaratibgina qolmay, Islomning ijtimoiy va siyosiy tizim sifatida rivojlanishiga yo‘l ochdi. Madinaga yetib kelgach, Payg‘ambar (s.a.v.) va musulmonlarni mahalliy qabilalar iliq kutib olib, u zotni yetakchi sifatida tan oldilar.
Madinada Payg‘ambar (s.a.v.) ilk islomiy davlat asoslarini barpo etdilar va “Madinaning Konstitutsiyasi” deb atalgan ijtimoiy kelishuvni tuzdilar. Bu hujjatda shaharning barcha aholisining — musulmonlar, yahudiylar va boshqa guruhlarning — huquq va majburiyatlari belgilangan, tinchlik, adolat va hamkorlik tamoyillari mustahkamlangan.
Payg‘ambar (s.a.v.) Madinadagi birinchi masjid — Masjid an-Nabaviy (Nabiy masjidi)ni qurdirganlar. U masjid musulmonlar hayotining diniy, ijtimoiy va siyosiy markaziga aylandi. Payg‘ambar (s.a.v.) shu yerda namozlarni imomlik qilib o‘qitganlar, xutbalar qilganlar va jamiyat ishlari bo‘yicha muhim qarorlar qabul qilganlar.
Hijrat faqat ko‘chish emas, balki Islomning keng yoyilishining boshlanishi ham bo‘ldi. Islom xabari yangi hududlarga yetib bora boshladi va musulmonlar jamoasi tez sur’atlarda o‘sdi.
Madinaga hijratdan so‘ng musulmonlar bir qator sinovlarga duch keldilar, jumladan Makkadagi Quraysh bilan harbiy to‘qnashuvlar yuz berdi. Dastlab musulmonlar son jihatdan kam va qurol-aslahada zaif edilar, biroq Payg‘ambar (s.a.v.) boshchiligida ulkan jasorat va matonat ko‘rsatdilar.
Musulmonlar va Quraysh o‘rtasidagi ilk katta jang 624-yilda bo‘lib o‘tgan Badr jangi bo‘ldi. Musulmonlar son jihatdan kam bo‘lishiga qaramay, muhim g‘alabaga erishdilar. Bu g‘alaba musulmonlar ruhiyatini ko‘tardi va g‘alaba faqat son bilan emas, iymon va Allohning nusratiga bog‘liq ekanini ko‘rsatdi.
Ammo sinovlar davom etdi. 625-yilda bo‘lib o‘tgan Uhud jangida musulmonlar og‘ir tajriba boshdan kechirdilar. Shunga qaramay, Payg‘ambar (s.a.v.) hikmat va sabr bilan jamiyatni boshqarishda davom etdilar. Og‘ir vaziyatlarda ham sahobalarni ruhlantira olishlari u zotning yetakchilik fazilatlarini yaqqol namoyon etdi.
630-yilda musulmonlar Makkani tinch yo‘l bilan fath etdilar. Payg‘ambar (s.a.v.) katta qo‘shin bilan shaharga kirgan bo‘lsalar-da, aholiga rahm qilib, hatto o‘zlarini va sahobalarni ta’qib qilganlarni ham afv etdilar. Bu kechirim va yarashuv u zotning rahm-shafqatli tabiatini namoyon etgan eng muhim voqealardan biridir.
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) musulmonlar nazarida Allohning oxirgi elchisi bo‘lib, u zotning ta’limotlari bugun ham milliardlab insonlar hayotini shakllantirib kelmoqda. U zotning hayotlari musulmonlar uchun ibrat namunasidir. Sunnatlari insoniy hayotning barcha jabhalarini — shaxsiy odobdan tortib, jamiyat, siyosat va huquqgacha — qamrab oladi.
Payg‘ambar (s.a.v.)ning muhim ta’limotlaridan biri adolatdir. U zot har bir ishda haqqoniylikni, zaif va mazlumlarning huquqlarini himoya qilishni targ‘ib qilganlar. U zot Alloh huzurida barcha insonlar teng ekanini, ustunlik faqat taqvo va solih amalda ekanini ta’kidlaganlar.
Yana bir markaziy ta’limot — rahm-shafqat va mehrdir. Payg‘ambar (s.a.v.) hayotlari davomida oila a’zolariga, do‘stlariga, hatto dushmanlariga ham mehribonlik ko‘rsatganlar. U zotning odamlarga bo‘lgan muomalalari musulmonlar uchun rahm, kechirim va muhabbatni o‘zida mujassam etgan yo‘l-yo‘riqdir.
Payg‘ambar (s.a.v.) merosining eng buyuk qismi — Qur’ondir. U zotga payg‘ambarlik davrida nozil qilingan Qur’on musulmonlar uchun eng oliy hidoyat manbai hisoblanadi. Shuningdek, u zotning sunnatlari (so‘z va amallari) ham islom huquqi va axloqini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning hayoti va ta’limotlarining ta’siri beqiyosdir. U zotning xabari butun dunyoga yoyildi va u zotning ibratli hayotlari millionlab insonlarni solih, adolatli va mehribon hayot kechirishga ilhomlantirib kelmoqda. U zotning ma’naviy, ijtimoiy va siyosiy yetakchi sifatidagi merosi musulmonlar uchun doimo hidoyat va ilhom manbai bo‘lib qoladi.